15 niecodziennych faktów o ostatnim cesarzu Meksyku
Kim był ostatni cesarz Meksyku?
Ferdynand Maksymilian Habsburg urodził się w 1832 roku w pałacu Schönbrunn w Wiedniu jako młodszy brat cesarza Austrii Franciszka Józefa. Odznaczał się wszechstronnym wykształceniem, talentem lingwistycznym oraz liberalnymi i romantycznymi poglądami. Służył w austriackiej marynarce wojennej, a w latach 50. XIX wieku zarządzał Królestwem Lombardzko-Weneckim. W 1857 roku poślubił belgijską księżniczkę Marię Charlottę Amelię Augustę Wiktorię Klementynę Leopoldynę Koburg i osiadł w wybudowanym przez siebie zamku Miramare pod Triestem.
W wyniku francuskiej interwencji zbrojnej w Meksyku oraz spisku meksykańskich konserwatystów i cesarza Francuzów Napoleona III, Maksymilianowi zaoferowano koronę meksykańską. Został zapewniony przez dyplomatów, że naród meksykański pragnie jego panowania, co doprowadziło do przyjęcia przez niego tytułu cesarza i wyjazdu z Atlanty w 1864 roku. Po przybyciu do Meksyku zaskoczył swoich konserwatywnych mocodawców, wprowadzając postępowe, liberalne reformy. Przywrócił bowiem prawa do ziemi rdzennej ludności, utrzymał wolność wyznania oraz zatwierdził konfiskatę dóbr kościelnych.
Jego rządy były jednak w ogromnej mierze uzależnione od stacjonujących w kraju wojsk francuskich pod dowództwem marszałka Bazaine'a i zderzyły się z twardym oporem republikańskim pod wodzą prezydenta Benita Juáreza. Po zakończeniu wojny secesyjnej w USA, pod naciskiem dyplomatycznym i militarnym Waszyngtonu, Napoleon III w latach 1866–1867 wycofał wojska francuskie z Meksyku. Mimo możliwości abdykacji i powrotu do Europy, Maksymilian z poczucia habsburskiego honoru postanowił zostać w kraju i stanąć na czele armii cesarskiej. W lutym 1867 roku wyruszył do Querétaro, gdzie po kilkumiesięcznym oblężeniu został zdradzony i wydany wojskom republikańskim.
Po procesie przed sądem wojskowym został skazany na śmierć i rozstrzelany 19 czerwca 1867 roku na wzgórzu Cerro de las Campanas.
Jak każdy możny tego świata, także i ostatni cesarz Meksyku miał rozmaite upodobania, które budziły pewne plotki. Oto niektóre z ciekawostek na jego temat:
1. Obsesyjny przedziałek na brodzie.
Władcy europejscy nie tylko skupiali się na rządzeniu podległymi im państwami, ale od wieków byli też dyktatorami mody i prekursorami w popularyzacji pewnych rozwiązań - także jeśli chodzi o fryzury. Źródła ikonograficzne wskazują, że rządzący Anglią w XV wieku Henryk V nosił specyficzną fryzurę. Włosy pozostawione były na górze, a okolice uszu i kark mocno wygolone, co przywodziło na myśl kształt garnka. Natomiast Ludwik XIII, kiedy zaczął przedwcześnie łysieć, sięgnął po peruki i sztuczne uzupełnienia włosów. To właśnie francuski dwór odegrał później ogromną rolę w rozprzestrzenieniu mody na męskie peruki.
W XVIII wieku sytuacja zrobiła się jeszcze bardziej osobliwa. Królowie Prus, Wielkiej Brytanii, Saksonii czy państw niemieckich występują na portretach w białych lub pudrowanych perukach, często z bocznymi wałkami loków i włosami związanymi z tyłu. Nie były to jednak przypadkowe ekstrawagancje, ponieważ kształt peruki sygnalizował rangę, zawód i przynależność do elity.
Swoje upodobania miał także cesarz Maksymilian. Nosił on bowiem bujną blond brodę, w której z obsesyjną dbałością i precyzją wyczesywał przedziałek dokładnie na samym środku.
2. Osobista ściągawka z aforyzmami zachowania.
Aforyzmy to złote myśli, obserwacje rzeczywistości, prawidłowości dotyczące życia, relacji, polityki, moralności czy ludzkich charakterów uchwycone często w poetyckiej formie. Często wykorzystują paradoks, kontrast, ironię albo grę słów, dzięki czemu ich sens jest szerszy niż dosłowne znaczenie jednego zdania. Maksymilian miał swój żelazny zbiór zdań pozwalających mu na znalezienie równowagi. Desperacko starał się żyć zgodnie z rygorystycznymi zasadami etykiety i zawsze nosił w kieszeni sfatygowaną kartkę z 27 aforyzmami. Wśród złotych zasad, jakimi miał się kierować, znajdowały się m.in. takie porady jak: „Do wszystkiego podchodź z dystansem”, „Bądź życzliwy dla każdego”, „Ćwicz dwie godziny dziennie” i „Nic nie trwa wiecznie”.
3. Płatanie figli i przebieranie się za kobietę.
W młodości słynął z poczucia humoru i żartów. Jak wskazuje Edward Shawcross, wyróżniał się (...) poczuciem humoru: droczenie się i płatanie figli miał we krwi. Udawał przed cesarzem Ferdynandem, że kicha, by ten ciągle powtarzał „na zdrowie”, a pewnego razu założył damski strój i został oficjalnie przedstawiony ciotce jako „księżniczka Modeny”. To jednak nie wszystko. Jak pisze Skawcross:
Zainteresował Cię nasz materiał? Zamów książkę Edwarda Shawcrossa „Ostatni cesarz Meksyku. Habsburskie królestwo w Nowym Świecie” bezpośrednio pod tym linkiem!
Innym razem, po obejrzeniu opery Lunatyczka, odegrał dramat na parapecie Pałacu Schönbrunn, wystrojony w damską koszulę nocną i zaopatrzony w świecę, ku uciesze pałacowej straży.
4. Noclegi na stole bilardowym.
Po przybyciu do Pałacu Narodowego w mieście Meksyk czuł się tam tak osamotniony i przerażony plagą pluskiew oraz szczurów, że pierwszej nocy spał na stole bilardowym. Miejsce to wydawało mu się bowiem najbezpieczniejsze. W pałacu nie wytrzymał długo. Już po ośmiu nocach Maksymilian wraz z małżonką mieli przeprowadzić się do położonego pięć kilometrów od centrum miasta zamku Chapultepec. Położony jest na wzgórzu, które dla Azteków było miejscem sakralnym i strategicznym. Niegdyś mieściła się tam akademia wojskowa, a w 1847 roku, podczas wojny amerykańsko-meksykańskiej, rozegrała się bitwa pod Chapultepec. Z tym wydarzeniem związana jest także meksykańska legenda Niños Héroes – młodych kadetów broniących zamku. W XIX wieku zamek został rezydencją cesarza Maksymiliana. Obecnie mieści się tam Museo Nacional de Historia – Narodowe Muzeum Historii Meksyku.
5. Rygorystyczny tryb życia i pisemna komunikacja.
Kładł się spać o godzinie 20:00 i wstawał o 4:00 rano. Był wierny pewnym zasadom. Uważał, że dokładnie osiem godzin snu zapewnia długowieczność. Jego dzień był skrupulatnie zaplanowany. Rozpoczynał go bardzo wcześnie, bo o wspomnianej czwartej rano. Pierwszym zadaniem, jakiego się podejmował, było przeglądanie dokumentów. Czas na to był zarezerwowany do godziny siódmej. Następnie wybierał się na konną przejażdżkę. Dopiero po powrocie z niej jadł śniadanie. Towarzyszyła mu wówczas żona oraz sekretarze. Następnie zawożono go do Pałacu Narodowego, gdzie, jak wskazuje jego biograf Edward Shawcross: brał udział w posiedzeniach rządu, uczestniczył w uroczystościach i zajmował się innymi sprawami urzędowymi.
Unikał bezpośrednich rozmów z personelem i urzędnikami. Ostatni cesarz Meksyku z całym otoczeniem komunikował się wyłącznie za pomocą pisemnych notatek, a własną żonę widywał głównie na zaproszenie lub podczas posiłków. Zwyczaj sporządzania wspomnianych notatek przyjął od Leopolda I.
6. Osobne sypialnie i unikanie żony.
Maksymilian i cesarzowa nigdy nie spali w jednej sypialni. Co więcej, małżonka mogła go widywać jedynie wówczas, kiedy otrzymała od niego zaproszenie. Podczas wspólnych podróży po kraju, gdy tylko lokalni dygnitarze opuszczali ich apartament, cesarz gniewnie nakazywał rozstawienie dla siebie osobnego łóżka polowego w innym pomieszczeniu.
7. Tajny romans w Cuernavace.
Jak wskazuje Barbara Obtułowicz, miał bowiem opinię kobieciarza, a jego małżonka wielokrotnie była świadkiem, jak obserwował kobiety, komentując ich wygląd z błyskiem w oku i z niedwuznacznym wyrazem twarzy.
W swojej ustronnej rezydencji El Olindo w Cuernavace miał utrzymywać romans z siedemnastoetnią córką miejscowego ogrodnika (określaną jako La India Bonita), która według krążących na dworze plotek zaszła z nim w ciążę. Warto dodać, że była to posiadłość położona w dzielnicy Acapantzingo w mieście Cuernavaca (stan Morelos, Meksyk), założona przez cesarza około 1865 roku. Miejsce to nazwano Olindo na cześć postaci z poematu epickiego Torquata Tassa Jerozolima wyzwolona. Warto jednak pamiętać że opowieść ta jest niepotwierdzona, a historycy traktują ją raczej jako dworską plotkę.
8. Kary podczas gry w bilard.
Uwielbiał grać w bilard ze swoimi współpracownikami. Ustanowił zasadę, że przegrany musiał za karę czołgać się pod stołem – jeśli mecz przegrywał sam cesarz, czynność tę wykonywał w jego imieniu służący.
9. Dekrety w języku Azteków i „indiomania”.
Był pierwszym władcą niepodległego Meksyku, który wydawał oficjalne dekrety także w języku nahuatl (języku Azteków) oraz wprowadzał regulacje mające chronić ludność tubylczą i zapewniać ziemię społecznościom jej pozbawionym, przez co konserwatywne elity oskarżały go o „indiomanię”. Tę praktyką chciał wyrazić solidarność z rdzennymi mieszkańcami. To nie wszystko, ponieważ spotykał się też z wodzami rdzennych społeczności, a jedna z przedstawicielek lokalnej ludności została damą dworu jego żony.
Zainteresował Cię nasz materiał? Zamów książkę Edwarda Shawcrossa „Ostatni cesarz Meksyku. Habsburskie królestwo w Nowym Świecie” bezpośrednio pod tym linkiem!
10. Strój kowboja-rewolucjonisty.
Podczas podróży po kraju rezygnował ze strojów dworskich na rzecz tradycyjnego ubioru meksykańskiego pasterza-jeźdźca (charro) – nosił szerokie sombrero i czerwony krawat, co wywołało zgorszenie konserwatystów widzących w czerwonym krawacie symbol radykalnego republikanizmu.
Jak wskazuje Edward Shawcross, Wkładał spodnie ze srebrnymi guzikami wzdłuż nogawek, białą kamizelkę, kurtkę z czerwonym krawatem i sombrero. Dla wzmocnienia efektu jechał na czarnym koniu z siodłem meksykańskiego charro, konnego pasterza.
Warto dodać, że charro stanowi jeden z symboli Meksyku, który jest świetnie rozpoznawanym na całym świecie. Strój ten postrzegany jest jako sposób wyrażenia dumy z meksykańskiego dziedzictwa.
11. Ucieczka w kolekcję motyli podczas kryzysu i ostrzału.
W trakcie najgorszego kryzysu politycznego w Orizabie, zamiast przysłuchiwać się naradom ministrów decydujących o abdykacji, uciekł do... lasu z siatką na motyle i zbierał rzadkie larwy wraz ze swoim botanikiem. Z kolei pod ostrzałem w Querétaro twierdził, że relaksuje się, patrząc na latające wokół motyle.
12. Kuratela wnuka pierwszego cesarza za pieniądze.
Nie mając własnych dzieci, za kwotę 150 tysięcy pesos kupił prawo do kurateli dwuipółletniego wnuka pierwszego cesarza Meksyku, Agustína de Iturbide, od jego ubogiej amerykańskiej matki - Alicii Iturbide, co wywołało międzynarodowy skandal. Co więcej, na mocy dekretu cesarskiego z 16 września 1865 roku Iturbide i jego kuzyn otrzymali dożywotnie tytuły książąt Iturbide oraz przysługujący członkom rodzin panujących tytuł „Wysokości”. Maksymilian jednak nie zamierzał przekazać im tronu. Była to wyłącznie gra pozorów.
13. Gigantyczni halabardnicy i skrupulatny protokół.
W zamku Miramare i na dworze zatrudniał halabardników o kolosalnym wzroście (minimum 190 cm) z gęstymi brodami, którzy strzegli dostępu do wnętrz. Ich obecność miała nawiązywać do przeszłości Habsburgów.
Jego osobista książka etykiety dworskiej liczyła setki stron i opisywała szczegółowo m.in. hierarchię 200 rang oraz to, komu i w którym momencie cesarz ma podać kapelusz.
14. Grota w kaktusach i obserwacja kolibrów.
W trakcie oblężenia Querétaro urządził swoją pierwszą kwaterę główną - początkowo w małej jaskini wśród kaktusów na wzgórzu Cerro de las Campanas, gdzie ukrywał się przed słońcem, jadł śniadania i zachwycał się obserwacją kolibrów.
Wspomniane wzgórze ma ciekawe właściwości. Jego nazwa wywodzi się od znajdujących się tutaj skał fonolitowych. Są specyficzne, ponieważ po uderzeniu wydają dźwięki podobne do tych wydawanych przez dzwony. Wzgórze ma też krwawą historię, ponieważ tutaj w 1867 roku stracono cesarza Maksymiliana I oraz generała Miguela Miramóna i generała Tomása Mejíę.
15. Przebranie do ucieczki i zapłata dla egzekutorów.
Planując ucieczkę z więzienia w Querétaro, zgodził się założyć okulary i zawiązać brodę z tyłu na karku. Gdy próba się nie powiodła, przed samym wykonaniem wyroku wręczył plutonowi egzekucyjnemu pieniądze, a następnie uderzył dłońmi w pierś, prosząc o celne strzały w serce.
Materiał powstał dzięki współpracy reklamowej z Wydawnictwem Obroty.
Źródła:
- J. L. Blasio, Maximilian, Emperor of Mexico. Memoirs of His Private Secretary, New Haven 1934, s. 4.
- J. J. Kendall, Mexico Under Maximilian Etc., London 1871, s. 157 [online:] www.archive.org.
- B. Obtułowicz, Maksymilian i Karolina - małżonkowie połączeni miłością czy żądzą władzy? [w:] „Ameryka Łacińska”, 2 (88) 2015, ss. 37-65.
- E. Shawcross, Ostatni cesarz Meksyku. Habsburskie królestwo w Nowym Świecie, Warszawa 2026.
- K. Stenn, A Brief History of the Wig [online:] www.time.com, odczyt w dn. 26.09.2026 r.
- Panel Painting Henry V [online:] www.collections.sal.org.uk, odczyt w dn. 26.09.2026 r.
- www.mnh.inah.gob.mx, odczyt w dn. 26.09.2026 r.
