Bitwa pod Crug Mawr, czyli jak Anglicy poznali potęgę długiego łuku

Po podboju Anglii w 1066 r. Normanowie zwrócili się w stronę Walii, gdzie istniało kilka niezależnych królestw i księstw. Na początku XII wieku, po dziesięcioleciach walk i konfliktów granicznych, wpływy anglo-normańskie obejmowały znaczną część południowej Walii, choć kontrola nad tymi ziemiami pozostawała niestabilna. Za ekspansję anglo-normańską na tym obszarze w dużej mierze odpowiadali tzw. lordowie marchii, którzy przyjęli na siebie główny ciężar walk na pograniczu w zamian za zdobyte ziemie i szerokie uprawnienia.

W 1135 r. zmarł król Henryk I Beauclerc. W Anglii wybuchła wojna domowa pomiędzy królem Stefanem z Blois a jego rywalką, cesarzową Matyldą. Kryzys władzy centralnej stworzył Walijczykom okazję do odzyskania części utraconych ziem. W 1136 r. w Walii wybuchło powstanie przeciwko anglo-normańskiej dominacji.

Droga do Crug Mawr

Już 1 stycznia 1136 r. Walijczycy odnieśli zwycięstwo nad lokalnymi siłami normańskimi w bitwie pod Llwchwr. W kwietniu do Walii powrócił Richard fitz Gilbert de Clare, który władał położonym w zachodniej Walii Ceredigionem. 15 kwietnia 1136 r., podróżując z niewielkimi siłami, lord marchii wpadł w zasadzkę i został zabity przez ludzi Iorwertha ab Owaina, wnuka Caradoga ap Gruffydda, księcia Gwent.

Ośmielony sukcesami rebelii władca Gwynedd, Gruffudd ap Cynan, wysłał do Ceredigionu wojska pod dowództwem swoich synów, Owaina Gwynedda i Cadwaladra ap Gruffydda. Bracia zdobyli szereg zamków w północnej części regionu, po czym sprzymierzyli się z Gruffyddem ap Rhysem, księciem Deheubarth. Połączone siły ruszyły następnie na Cardigan. Do obrony anglo-normańskiego władztwa w regionie zgromadzono oddziały z różnych części południowej Walii. Źródła wymieniają wśród ich przywódców Stephena, konstabla Cardigan, oraz Williama i Maurice’a, synów Geralda fitzWaltera, jednego z najważniejszych anglo-normańskich możnych w południowej Walii. Późniejsza tradycja przypisuje ważną rolę także Robertowi fitz Martinowi.

Bitwa

Do starcia doszło pod Crug Mawr, niedaleko Cardigan. Dokładnego przebiegu bitwy nie znamy. Zachowane walijskie i anglo-normańskie źródła zgodnie wskazują, że zakończyła się ona zdecydowanym zwycięstwem Walijczyków. Późniejszy tekst Annales Cambriae, znany jako Breviate Chronicle, zachowuje krótki przekaz o bitwie, według którego po rozpoczęciu walk Normanowie i Flamandowie zostali zmuszeni do ucieczki.

Część z nich zginęła podczas odwrotu, między innymi tonąc w rzece Teifi. Dramatyczny opis sytuacji na polu bitwy znajdziemy w Chronicon ex Chronicis:

Następnie, w tym samym roku, w drugim tygodniu października, pod Cardigan stoczono kolejną krwawą bitwę. [....] Gdy most na rzece Tivy został zniszczony, żałosny był widok tłumów ludzi przechodzących tam i z powrotem po moście utworzonym z przerażającej masy ludzkich zwłok i koni, które utonęły w rzece.

Po zwycięstwie Walijczycy ruszyli na Cardigan. Miasto zostało zdobyte i splądrowane, lecz miejscowy zamek zdołał się obronić. Według późniejszego przekazu Geralda z Walii zamek można było zaopatrywać drogą morską, co pomaga wyjaśnić, dlaczego zwycięstwo w polu nie doprowadziło od razu do jego zdobycia.

Bitwa pod Crug Mawr miała dla regionu dalekosiężne skutki. Anglo-normańskie siły zgromadzone do obrony Cardigan poniosły ciężką klęskę, a zwycięstwo znacząco osłabiło pozycję Normanów w Ceredigionie. Gwynedd oraz Deheubarth urosły w siłę i Walijczycy jeszcze przez długi okres stawali czoła najeźdcom. Ostateczny etap angielskiego podboju Walii rozpoczął się dopiero za panowania Edwarda I, którego kampanie z lat 1277 i 1282-1283 doprowadziły do likwidacji niezależnych księstw walijskich.

Potęga długiego łuku?

Niektórzy autorzy sugerowali, że Walijczycy mogli zawdzięczać zwycięstwo w bitwie pod Crug Mawr masowemu użyciu długich łuków. Miały one skutecznie zniwelować przewagę anglo-normańskich wojsk wynikającą z ich lepszej pozycji na wzgórzu. Według tej teorii zasięg i siła rażenia długich walijskich łuków miały całkowicie zaskoczyć anglo-normańskich dowódców, którzy nie potrafili dostosować taktyki do sytuacji na polu bitwy. To tylko hipoteza, ale co mówią fakty?

Nie ulega wątpliwości, że przynajmniej część Walijczyków korzystała w XII wieku z bardzo silnych łuków. Kronikarz Gerald z Walii pisał w 1188 r. o łukach używanych przez Walijczyków z Królestwa Gwent następująco: 

William de Braose zaświadcza również, że jeden z jego żołnierzy, podczas starcia z Walijczykami, został raniony strzałą, która przebiła jego udo oraz osłaniającą je z obu stron zbroję, a następnie, przechodząc przez tę część siodła, którą nazywa się alva, śmiertelnie raniła konia. Inny żołnierz został trafiony strzałą w biodro, również osłonięte zbroją; strzała przebiła je aż do siodła. Kiedy obrócił konia, otrzymał podobną ranę w przeciwne biodro, przez co został niejako przytwierdzony do siodła z obu stron. [...] Jednak łuki używane przez ten lud nie są wykonane z rogu, kości słoniowej ani cisu, lecz z dzikiego wiązu. Są nieheblowane, surowe i niekształtne, ale mocne; nie nadają się do miotania strzał na dużą odległość, lecz w walce z bliska zadają bardzo ciężkie rany.

Kronikarz wskazuje również, że to właśnie walijscy łucznicy zabili Richarda fitz Gilberta de Clare w zasadce w kwietniu 1136 r. Niestety żadne współczesne bitwie źródło nie wspomina o potężnych łukach używanych przez Walijczyków ani o udziale w starciu łuczników z Gwent. Nie da się więc stwierdzić, czy pod Crug Mawr walijscy łucznicy używali takiej broni. Ich obecność na polu bitwy pozostaje możliwą, lecz niepotwierdzoną hipotezą.

Anglicy jeszcze wielokrotnie przekonywali się o skuteczności walijskiego łuku. W kolejnych stuleciach angielscy władcy coraz szerzej wykorzystywali walijskich łuczników, a doświadczenia wyniesione z wojen w Walii przyczyniły się do rozwoju angielskiej tradycji wojskowej. W XIV i XV wieku łucznictwo stało się jednym z charakterystycznych elementów angielskiej sztuki wojennej.

Długi łuk jest dzisiaj znany przede wszystkim jako klucz do największych angielskich zwycięstw w czasie wojny stuletniej. Główną rolę w masowym zastosowaniu łuczników na polach bitew przypisuje się Edwardowi III, ale długi łuk stanowił ważny element angielskiej sztuki wojennej już za czasów Edwarda I, który szeroko wykorzystywał walijskich łuczników podczas wojen ze Szkocją.

Polecamy e-book Marcina Sałańskiego „Wyprawy krzyżowe. Zderzenie dwóch światów”:

Książkę można też kupić jako audiobook, w tej samej cenie. Przejdź do możliwości zakupu audiobooka!

Bibliografia

Źródła:

• Giraldus Cambrensis, The itinerary through Wales and The description of Wales, red. W. Llewelyn Williams, London-New York 1908.
• The Chronicle of John of Worcester, 1118-1140, red. J. R. H. Weaver, Oxford 1908.

Opracowania:

• Stuart Brown, The Battle of Crug Mawr, „Historic UK”, [dostęp: 16.09.2026].
• Ellen Castelow, The Longbow, „Historic UK”, [dostęp: 16.09.2026].
• Dilys Gater, The Battles of Wales, Llanrwst 2008.
• James Leonard, The Battle of Crug Mawr (Cardigan) 1136, London 2014.
• Rupert Matthews, Anglo-Welsh Wars: The Battle of Cardigan / Crug Mawr (1136), London 2012.