Braunův Betlém, czyli barokowy cud ukryty w czeskim lesie
W jednym lasów w północno-wschodnich Czechach ukryte zostały wyjątkowe dzieła sztuki. Niezwykły zespół barokowych, monumentalnych rzeźb wykutych przez Mateusza Bernarda Brauna w piaskowcowych skałach znajduje się w pobliżu Kuksu, miejscowości założonej przed 1695 roku jako kurort-rezydencja wspomnianego hrabiego Šporka. Był on arystokratą, mecenasem sztuki, człowiekiem wykształconym i pełnym barokowej wyobraźni. Te kamienne postacie nie stoją na marmurowych cokołach, lecz wyrastają ze skał, jakby od zawsze należały do leśnego krajobrazu.
Niecodzienna galeria sztuki powstała w latach 1726–1732. Utworzona została w samym sercu natury. Przechadzając się zacienionymi ścieżkami wędrujemy od rzeźby do rzeźby, zaglądając w twarze pustelników, świętych i biblijnych postaci, wyrzeźbionych przez jednego z najwybitniejszych rzeźbiarzy czeskiego baroku. Był to jednak element większego projektu związanego z urządzeniem kompleksu rezydencjonalno - uzdrowiskowego Kuks. Jednakże pierwotny plan był zupełnie inny... Hrabia, będący panem Kuksu obmyślił wraz z jezuitami z pobliskiego Žireča koncept budowy Drogi Krzyżowej, prowadzącej z jego rezydencji jezuitów do Nowego Lasu. Nie został on jednak zaaprobowany przez wiedeńskich przełożonych.
Nazwa Braunův Betlém wywodzi się od centralnego motywu, czyli sceny Narodzenia Chrystusa i Pokłonu Trzech Króli. W tradycji polskiej powiedzielibyśmy, że to szopka albo betlejka. Ale tutaj skala jest zupełnie inna.
To nie mała scenka z figurkami ustawionymi pod choinką, lecz monumentalne przedstawienie wykute w skale i wpisane w leśną przestrzeń. Oprócz sceny Narodzenia znajdowały się tam postacie pustelników, świętych, sceny biblijne i symboliczne motywy związane z kontemplacją oraz życiem duchowym
Rzeźby wyglądają tak, jakby były jednocześnie dziełem człowieka i częścią krajobrazu. Nie dominują nad lasem, ale z niego wyrastają. To sprawia, że odbiorca ma wrażenie wejścia do miejsca zawieszonego między światem realnym a symbolicznym.
Stosując popularne dziś określenia można byłoby powiedzieć, że egzemplifikacja sztuki site-specific, czyli dzieło stworzone specjalnie dla konkretnej przestrzeni i nierozdzielne z nią. W XVIII wieku nie używano takiego języka, ale sama idea była tu obecna: rzeźba, ścieżka, skała, las, światło i cień tworzyły jedną całość.
Barok był epoką teatralną. Lubił efekt, ruch, emocję i zaskoczenie. W kościołach wykorzystywał światło, złocenia, iluzję, dynamiczne kompozycje i dramatyczne gesty. W Braunowym Betlejem teatralność została przeniesiona z wnętrza świątyni do lasu.
Turysta wcielający się w takim otoczeniu w rolę widza nie staje przed jednym obrazem, ale przechodzi przez kolejne sceny. To bardziej doświadczenie drogi niż pojedynczego oglądania. Każdy krok zmienia perspektywę. Inaczej wyglądają rzeźby rano, inaczej po deszczu, inaczej jesienią, gdy liście opadają na kamień, a jeszcze inaczej zimą, gdy śnieg podkreśla ich kontury.
Szczególną rolę w Braunowym Betlejem odgrywają postacie pustelników. W barokowej wyobraźni pustelnik był kimś, kto porzucił świat, by szukać Boga w samotności. Las, jaskinia, źródło i skała tworzyły naturalną scenerię życia kontemplacyjnego.
Dlatego obecność eremitów w Novým lese nie jest przypadkowa. To właśnie las staje się przestrzenią duchowej próby. Człowiek opuszcza codzienny gwar, by wejść w miejsce skupienia. Rzeźby miały pomagać w takim doświadczeniu. Nie chodziło wyłącznie o oglądanie sztuki, lecz o wewnętrzne poruszenie.
Dla człowieka XVIII wieku takie miejsce mogło działać jak rodzaj otwartej księgi religijnej. Każda postać, każdy gest i każda scena odsyłały do określonego sensu. Widz miał nie tylko podziwiać kunszt artysty, ale odczytywać moralny i duchowy przekaz.
Kompleks jest świadectwen mecenatu hrabiego Šporka i niezwykłej kultury artystycznej Kuksu. Całe założenie pokazuje, jak ambitne mogły być osiemnastowieczne programy sztuki, religii i reprezentacji.
Niestety, kompleks wyrzeźbiony przez artystę nazywanego „czeskim Michałem Aniołem” nie przetrwał w całości. Obecnie możemy oglądać raczej ocalały fragment dawnego zamysłu, bowiem z 26 zachowało się 10. Niektóre dzieła, takie jak Anioł czy św. Hieronim, zostały przeniesione do ogrodu szpitalnego w Kuksie dla lepszej ochrony. Należy dodać, że kamienna galeria sztuki jest narodowym zabytkiem kultury od 2001 roku. Znajduje się również na liście UNESCO.
