Czy coś zostało z Warszawy czasów „Lalki”?

Zamek Królewski i Stare Miasto w czasach Wokulskiego

Kiedy Wokulski przechodził obok Zamku Królewskiego, oglądał budowlę, która znacznie różniła się od tej, którą znamy dzisiaj. W latach 1850–1852 Iwan Paskiewicz – carski namiestnik – zlecił architektowi Ludwikowi Corio przygotowanie projektu nowych elewacji. Ostatecznie przebudowano elewacje Zamku w duchu neoklasycystycznym, pozostawiając bez zmian tak zwaną Elewację Saską.

Współczesny budynek jest w pewnym sensie historyczną rekonstrukcją i zarazem kreacją złożoną z elementów pochodzących z różnych okresów jego dziejów. Dzisiejsza forma nawiązuje przede wszystkim do wyglądu Zamku z czasów Wazów, ale zawiera także między innymi Elewację Saską oraz odtworzone elementy wcześniejszych faz architektonicznych, w tym motywy gotyckie widoczne na dziedzińcu. Dzisiejszy zamek nie jest więc bezpośrednio tym, co stało w tym miejscu w latach 70. XIX wieku. Jest raczej próbą przywrócenia historycznej ciągłości budowli, która przez stulecia była wielokrotnie przebudowywana, a następnie niemal całkowicie zniszczona podczas II wojny światowej.

Katedra św. Jana w czasach „Lalki”

W przypadku katedry św. Jana Chrzciciela różnica między Warszawą z „Lalki” a współczesnym miastem jest jeszcze bardziej widoczna.  W XIX wieku katedra przeszła gruntowną przebudowę, która całkowicie zmieniła jej wygląd zewnętrzny. W latach 1836–1840, według projektu Adama Idźkowskiego, przebudowano fasadę świątyni w stylu neogotyckim. Dotychczasową, barokowo fasadę zastąpiła elewacja w stylu neogotyku angielskiego. 

Dzisiejsza świątynia ma charakter gotycki. To próba odtworzenia jej wyglądu z XV wieku, jednak z racji na brak źródeł przedstawiających kościół, ponownie mamy tu do czynienia z pewną kreacją architekta. Wyżej przedstawione zmiany można bez trudu na plakacie nadchodzącej filmowej wersji „Lalki” (link znajdziecie tu!).

Kamienica Łęckich przy Kruczej

Prus opisuje budynek bardzo szczegółowo: był to okazały, trzypiętrowy dom frontowy z balkonami i ozdobną fasadą, za którym znajdowało się rozległe podwórze otoczone oficynami. To charakterystyczny układ dziewiętnastowiecznej kamienicy czynszowej – od reprezentacyjnej ulicy elegancka fasada, a za bramą zupełnie inny świat: ciasne podwórze, oficyny i mieszkania lokatorów należących do różnych warstw społecznych.

Dzisiaj trudno odnaleźć ten obiekt w przestrzeni miasta – w jej miejscu znajduje się część powojennej zabudowy dzielnicy ministerstw, tworzonej w duchu socrealizmu. Monumentalne gmachy i do przesady szeroka ulica Krucza ma niewiele wspólnego z gęstą zabudową czynszową, którą opisywał Prus. Jest to jeden z najbardziej wymownych przykładów tego, jak bardzo zmieniła się Warszawa „Lalki”: miejsce, w którym kiedyś stała kamienica należąca do Łęckich, dziś należy do zupełnie innego miasta – miasta odbudowanego po wojnie i zaprojektowanego według powojennych założeń.

Miejsca, które przetrwały

Nie cała Warszawa znana bohaterom „Lalki” zniknęła. W mieście zachowały się również budynki, które można dziś zestawić z przestrzenią opisaną przez Prusa. Jednym z nich jest kamienica Wokulskiego przy Krakowskim Przedmieściu (na rogu ulicy Oboźniej), której okna wychodzą w stronę pomnika Mikołaja Kopernika. 

Podobnie jest z kamienicą związaną z Rzeckim i sklepem Wokulskiego przy Krakowskim Przedmieściu 7. Budynek zachował się, dzięki czemu jedno z najważniejszych miejsc powieści nadal można odnaleźć na współczesnej mapie miasta. To właśnie tutaj mieścił się sklep, w którym pracował Ignacy Rzecki, a jego niewielki pokoik znajdował się na zapleczu.

Kolejnym zachowanym miejscem jest Pałac Paca przy ulicy Miodowej. W „Lalce” odbywa się tam licytacja kamienicy Łęckich, gdyż mieścił się tam wtedy Sąd Okręgowy. Pałac Paca przetrwał wojnę i do dziś możemy oglądać jego charakterystyczną fasadę oraz dziedziniec. Dzięki temu jest jednym z tych miejsc, w których literacka Warszawa i współczesna Warszawa spotykają się niemal bezpośrednio. Można obejrzeć przestrzeń, w której Prus umieścił konkretną scenę swojej powieści, i mieć świadomość, że budynek istniał w czasach Wokulskiego i nie zmienił swojego wyglądu, choć wymagał odbudowy po II wojnie światowej. 

Warszawa od czasów „Lalki” zmieniła się niemal nie do poznania – wojna, odbudowa i powojenna przebudowa miasta sprawiły, że wiele miejsc opisanych przez Prusa już nie istnieje. Mimo to spacerując po Krakowskim Przedmieściu, Starym Mieście czy Miodowej, wciąż można natknąć się na ślady Warszawy, którą znali Wokulski i Rzecki. Zachowane kamienice i pałace pozwalają czasem spojrzeć na współczesne miasto i przez chwilę zobaczyć w nim tę Warszawę, którą Prus opisał na kartach „Lalki”.

Lubisz czytać artykuły w naszym portalu? Wesprzyj nas finansowo i pomóż rozwinąć nasz serwis!

Bibliografia:

• Bolesław Prus, Lalka
• Jerzy S. Majewski, Warszawa nieodzyskana. Krucza 24. Tam, gdzie był dom Łęckich, 2018
• Warszawa z „Lalki” 100 lat po śmierci Bolesława Prusa, https://dzieje.pl/rozmaitosci/warszawa-z-lalki-100-lat-po-smierci-boleslawa-prusa

• Jak wyglądała XIX-wieczna Warszawa? Spacer śladami "Lalki" Bolesława Prusa, https://latozradiem.pl/post/3555254,Jak-wygladala-XIX-wieczna-Warszawa-Spacer-sladami-Lalki-Boleslawa-Prusa