Dlaczego nosimy obrączkę ślubną na serdecznym palcu prawej ręki?
Ślubna obrączka to przykład nie tylko biżuterii dekoracyjnej, ale i symbolicznej, ponieważ jasno wskazuje na status matrymonialny osoby ją noszącej. Traktowana jest jako memento.
(...) u mężczyzny jest obrączka raczej znakiem ostrzegawczym lub straszydłem, odstraszającem od niego inne kobiety, niby napis: „przejazd tędy wzbroniony", albo „ostrzega się przed dotykaniem tego przedmiotu", albo „zanieczyszczenie tego miejsca wzbronione pod grzywną”. U kobiety zaś jest obrączka glejtem żelaznym, prowadzącym ją przez życie i dodającym odwagi jej samej i tym, którzy się do niej zbliżają. Takie jest znaczenie obrączki na zewnątrz - pisano w 1909 roku na łamach „Głosu świątecznego”.
Co więcej, kulista forma symbolizuje wieczność, a przy tym i permanentność uczucia. To również symbol trwałości i wierności małżeńskiej.
Jak bowiem pisał Adam Mickiewicz:
(…) bo serce młode i podróżne, Wiesz dobrze, jako miewa tentacyje różne; A wszakże, kiedy okiem rzuci na pierścionek I przypomni młodzieniec, że już jest małżonek, Zaraz w nim obcych pokus ostyga gorączka. Wierzaj mi, wielką siłę ma ślubna obrączka.
Obrączka najczęściej posiada formę pierścienia pozbawionego kamienia. Nierzadko jej wewnętrzna strona zawiera grawer składający się z imienia małżonka oraz daty zawarcia małżeństwa.
Obrazowo o znaczeniu obrączki pisano w opowiadaniu publikowanym w 1904 roku na łamach „Rodziny Chrześcijańskiej”, w którym przybliżono też historię przekazywania obrączek powstańcom przez kobiety w czasach powstania listopadowego.
Życie i obowiązki przed tobą, a mylnie mówią ci, którzy wskazując na obrączkę ślubną, powtarzają: »przykuta«. Nie przykuta, ale zobowiązana i dla tego moje dziecko obrączek ślubnych nie zdobią ani dyamentami, ani drogimi kamieniami, bo one nie są bawidełkami dla ozdoby, ale przypomnieniem obowiązków, wziętych i żądających wykonania.
Od lat obrączki wykonuje się ze złota, ale zdarzają się także i srebrne czy platynowe. Dzieje obrączki wpisują się w długą historię pierścieni i ich symboliki. Jak podkreśla Adam Magruk, prorok Izajasz wskazywał na dekoracyjną rolę pierścieni. Badacz wylicza też, że jest ona „symbolem władzy, godności, zaszczytu, czci i szacunku”, a egzemplifikacje jej zastosowania można znaleźć w Biblii. To jednak nie wszystko.
Magruk zwraca też uwagę na fakt, że: „w starożytności pierścień był ponadto widzialnym symbolem zawieranego między dwiema stronami porozumienia. Przełamany na dwie połówki był znakiem rozpoznawczym osób, których łączyły więzi przyjaźni, partnerskie czy formalne. W życiu codziennym służył on też za pieczęć, która pełniła rolę poświadczającą o tożsamości nadawcy – w przypadku listu, przesyłki, bądź też właściciela-sprzedawcy – w wymianie handlowej”.
Niegdyś wierzono, że pierścienie mogły chronić przed chorobami lub nieszczęściami. W niektórych kulturach noszenie złotych pierścieni było przywilejem zarezerwowanym tylko dla niektórych grup społecznych. Tak było m.in. w starożytnym Rzymie, gdzie zaszczytu noszenia takiej biżuterii dostępowali jedynie senatorowie, kapłani Jowisza, rycerze oraz trybunowie wojskowi. Inni mogli nosić ozdoby z metalu. Z kolei w Grecji był to symbol wolnego człowieka.
Idea wręczania obrączek podczas zaślubin zrodziła się około III wieku naszej ery. Genezę tej tradycji należy łączyć z judaizmem rabinistycznym. Szybko została ona jednak przejęta przez chrześcijan, a obowiązkowym elementem nabożeństwa ślubnego stała się za pontyfikatu papieża Mikołaja I Wielkiego, który zasiadał na tronie Piotrowym w latach 858-867. Od tego czasu to publiczny, widzialny znak zobowiązania.
W XIV stuleciu zawierano już związek małżeński w Kościele a pierścień lub obrączki były uświęcane błogosławieństwem celebransa, nakładano je w tym czasie częściej na prawą dłoń, niż na lewą jak to było w starożytności czy w wiekach późniejszych - podkreśla Małgorzata Wrzesień.
Obrączki miały niegdyś różne fasony i zdobienia, natomiast od połowy XIX wieku obowiązuje stosunkowy minimalizm.
W 1928 roku prasa informowała, że: „Obecne obrączki są przeważnie lane i wykańczane przy pomocy pilnika i dłutka. Przestały już być dziełem sztuki, wyrabiane są w fabrykach jako produkt masowy a różnią się tylko gatunkiem złota i wagą”.
Obrączka pokazuje, że związek nie jest wyłącznie prywatnym uczuciem, ale także relacją uznaną przez wspólnotę, rodzinę, Kościół lub państwo. Noszą je nie tylko małżonkowie. Pierścień ten znajdziemy także na palcu zakonnicy, który nosi go na znak przynależności do Jezusa Chrystusa.
Dlaczego obrączkę nosimy na palcu prawej dłoni?
W Polsce obrączkę ślubną nosi się tradycyjnie na serdecznym palcu prawej dłoni. Wynika to z połączenia dwóch głównych powodów: starożytnej symboliki samego palca oraz specyficznych dla Polski wydarzeń historycznych. Wybór czwartego palca, określanego mianem serdecznego, ma korzenie w starożytności. Starożytni Egipcjanie i Rzymianie wierzyli, że z serca do tego właśnie palca prowadzi vena amoris (żyła miłości). Obrączka wkładana na ten palec miała więc symbolizować bezpośrednie połączenie z sercem ukochanej osoby. Przekonanie to zostało później zdementowane.
O ile palec serdeczny jest wyborem niemal uniwersalnym, o tyle wybór prawej ręki jest charakterystyczny dla Polski, ale nie tylko. Do lat 60. XIX wieku Polacy, podobnie jak reszta świata, nosili obrączkę na lewej dłoni. Do zmiany doszło po wydarzeniach związanych z powstaniem styczniowym. Po krwawo stłumionych manifestacjach patriotycznych w 1863 roku, wiele kobiet straciło mężów i narzeczonych. W geście żałoby i solidarności z owdowiałymi, kobiety zaczęły nosić obrączkę na prawej ręce. Z czasem ten symbol narodowej żałoby przekształcił się w powszechny zwyczaj, który przetrwał do dziś.
Warto wspomnieć, że właśnie w połowie XIX wieku skodyfikowano zwyczaje dotyczące mody żałobnej, a wytyczne opisno m.in. w „Magazynie Mód i Nowości Dotyczących Gospodarstwa Domowego”.
Co więcej, prawa ręka kojarzona jest z przysięgą, działaniem, honorem, prawdą i błogosławieństwem. Polska nie jest jednak odosobniona, gdyż obrączkę na prawej ręce nosi się także m.in. Austrii, Niemczech, Norwegii, Danii, Grecji, Hiszpanii, Indiach, Chile, Wenezueli, Rosji, Ukrainie, Białorusi, Litwie, Łotwie, Węgrzech, Holandii, Islandii, Serbii, Macedonii Północnej, Czarnogórze, i Bułgarii.
Warto dodać, że po rozbiorach wiele symboli życia codziennego nabierało znaczenia patriotycznego. Biżuteria żałobna, czarne stroje, medaliki, krzyżyki, pierścienie i inne drobne przedmioty mogły stawać się znakami pamięci, oporu albo wspólnoty narodowej. W takim świecie nawet sposób noszenia obrączki mógł zostać włączony w symboliczną opowieść o stracie.
Co symbolizuje obrączka noszoną na palcu lewej dłoni?
Obrączka noszona na lewej dłoni w naszej kulturze może natomiast symbolizować owdowienie. Osoby, które straciły współmałżonka, często przekładają obrączkę z prawej ręki na lewą na znak żałoby. Coraz częściej zdarza się też, że osoby noszą obrączkę na lewej ręce ze względów praktycznych lub osobistych preferencji.
W wielu kulturach tradycja wskazuje na noszenie obrączki właśnie na palcu lewej dłoni. Tak jest m.in. w takich państwach jak: Francja, Belgia, Szwajcaria, Irlandia, Wielka Brytania, Walia, Szkocja, Szwecja, Finlandia, Czechy, Słowacja, Rumunia, Mołdawia, Chorwacja, Włochy, Słowenia, Turcja, Cypr, Brazylia, Portugalia, Egipt, Iran, Meksyk, USA, Kanada, Australia, Nowa Zelandia, Japonia, Chiny.
Podsumowując, obrączka ślubna to tradycja ukształtowana przez stulecia. Skupia w sobie starożytne i średniowieczne wyobrażenia o ciele, chrześcijańską symbolikę przysięgi, europejskie różnice obyczajowe, polską pamięć powstańczą oraz codzienny język gestów.
A co z pierścionkiem zaręczynowym?
W Polsce pierścionek zaręczynowy najczęściej nosi się na serdecznym palcu prawej ręki, a po ślubie przenosi się go na lewą rękę albo nosi razem z obrączką. Jednak i tutaj zwyczaje są płynne. Jedne osoby zostawiają pierścionek na prawej dłoni obok obrączki, inne przekładają go na lewą, jeszcze inne noszą go okazjonalnie.
Źródła:
- Biblia Tysiąclecia. Pismo święte Starego i Nowego Testamentu, Poznań 2000.
- Adam Magruk, Obrączka ślubna – jej historia i znaczenie w tradycji Kościoła prawosławnego [w:] „The Central European Journal Of Social Sciences And Humanities” 18, 2016, s. 81-86.
- Kazimierz Lijka OMI, Obrączki ślubne i ich symbolika w Kościele łacińskim [w:] „Liturgia Sacra” 16 (1), 2010, s. 105-120.
- Małgorzata Wrześniak, Dextrarum iunctio – rzecz o znaczeniu ślubnego pierścienia [w:] „Kwartalnik Naukowy Fides et Ratio”, 2015, s 12–32.
- „Magazyn Mód i Nowości Dotyczących Gospodarstwa Domowego”, 1861, № 10 z dn. 10 marca 1861 roku, s. 8.
- „Rodzina Chrześciańska”, 1904, R. 3, nr 48.
- „Gość Świąteczny”, 1909, R. 5, nr 47.
- „Nowiny Codzienne”, 1928, R. 18, nr 68.
