Gotyk mazowiecki – zabytki Mazowsza, które kuszą turystów | Portal historyczny Histmag.org

Kościół w Brochowie w 1906 roku, stan przed poważnymi zniszczeniami z I wojny światowej, fot Edward Trojanowski

Gotyk mazowiecki to styl architektoniczny, jak sama nazwa wskazuje, charakterystyczny dla terenów Mazowsza. Gdy w XVI wieku Europa Zachodnia powoli zapominała o stylu gotyckim, jego założenia zyskiwały dopiero na popularności na ziemiach mazowieckich. Równocześnie docierały tu zachodnie wpływy renesansowe. Gotyk, renesans oraz styl romański spotkały się na terenach Mazowsza, które miało też swoją lokalną architektoniczną specyfikę i różne historyczne uwarunkowania. Jak wskazał badacz Robert Kunkel, dzielnica ta uważana była w późnym średniowieczu za ubogą, a izolacja polityczna Mazowsza, pozostawanie na uboczu polskich centrów artystycznych i wiążące się z oddaleniem od popularnych szlaków handlowych zacofanie ekonomiczne wpływały na utrwalenie budowlanego tradycjonalizmu regionu. Z kolei Andrzej Grzybkowski zauważył, że mimo iż Mazowsze pozostawało w stosunku lennym wobec Królestwa Polskiego, to jednak nie korzystało z dorobku architektonicznego sąsiedniej Małopolski, co wpisuje się też w średniowieczny charakter kultury – bardziej dzielnicowej niż ogólnopolskiej.

Choć we wcześniejszych stuleciach na Mazowszu nie powstały tak wybitne dzieła architektury gotyckiej jak w innych polskich dzielnicach, to jednak przez pierwszą połowę XVI wieku możemy mówić o prawdziwym boomie budowlanym na Mazowszu, który objawiał się nie tylko w formie okazałych zabudowań miejskich, lecz przede wszystkim licznych mniejszych, jednonawowych, prowincjonalnych kościółków. Konstrukcje te przybierały formy znane z późnego gotyku, nasyconego dodatkowo elementami renesansowymi, łączonymi ze sobą w różnych, lecz spójnych stylistycznie konfiguracjach. Ze względu na właściwości geograficzne regionu niezbyt chętnie korzystano z kamienia jako budulca (głównie fundamenty z kamienia polnego), dominowało wykorzystanie cegły. Bryły budowli były zazwyczaj dość przysadziste jak na architekturę gotycką, a mury grube, w czym widać silne wciąż tradycje stylu romańskiego. Powierzchnię cegieł uzupełniano miejscami jasnym tynkiem, zwłaszcza w wyżej położonych, ozdobnych elementach konstrukcji. Tego typu blendy, obok wzorów geometrycznych układanych z ciemniejszych cegieł, były zresztą głównym ozdobnikiem dość surowych elewacji. Wnętrza w swoich pierwotnych formach również pozostawały stosunkowo skromne, a ich sklepienia często były płaskie. Właśnie tak najogólniej opisany styl architektoniczny możemy określać mianem gotyku mazowieckiego. Co ciekawe, do stylu tego nawiązują również późniejsze budowle neogotyckie na Mazowszu, czego świetnym przykładem jest warszawska bazylika katedralna św. Michała Archanioła i św. Floriana, która powstała na przełomie XIX i XX wieku.

reklama

Przyjrzyjmy się teraz wybranym zabytkom w stylu gotyku mazowieckiego, które zwiedzający region turysta zdecydowanie powinien zobaczyć:

Kościół Nawiedzenia NMP w Warszawie

Kościół Nawiedzenia NMP w Warszawie, fot. Adrian Grycuk

licencja CC BY-SA 3.0

Ufundowany przez księcia Janusza Starszego i księżnę Danutę Annę kościół stanął w 1411 roku na skarpie wiślanej tuż przy rynku dzisiejszej warszawskiej Starówki. Jest więc dogodnym celem wycieczki nawet przy okazji krótkiego spaceru po stolicy. Pierwotnie jednonawowa świątynia, należąca do najstarszych obiektów sakralnych miasta, za sprawą księcia Bolesława IV została rozbudowana do trzynawowej bazyliki, a w XVI wieku zyskała również dzwonnicę o czterech kondygnacjach na planie prostokąta, zwieńczoną dwuspadowym dachem. Historia budowli była dość burzliwa – od spalenia w 1656 roku podczas potopu i odbudowy w 1690, przez liczne przebudowy w XIX i XX wieku, powrotu do cech gotyckich w 1915 roku, aż po ponowne spalenie w czasie powstania warszawskiego w 1944 roku i odbudowę w pierwotnej formie, która zakończyła się w 1952 roku. Wewnątrz świątyni zobaczymy dziś sklepienia gwiaździste, ceglane gurty oraz ostrołukowe okna i arkady. Warto zwrócić też uwagę na kute w metalu drzwi wejściowe, ufundowane przez Cech Rzemiosł Włókienniczych miasta stołecznego Warszawy.

Kościół św. Rocha św. Jana Chrzciciela w Brochowie

Kościół św. Rocha i św. Jana Chrzciciela w Brochowie, fot. MARELBU

licencja CC-BY-3.0

Kościół św. Rocha i św. Jana Chrzciciela w Brochowie jest miejscem wartym zobaczenia co najmniej z trzech powodów. Po pierwsze to okazały obiekt nie tylko o charakterze sakralnym, lecz także obronnym. Właśnie tak pomyślaną, łączącą w sobie dwa zastosowania konstrukcję w latach 1551-1561 ufundował Jan Brochowski herbu Prawdzic. Po drugie to właśnie tutaj ochrzczony został Fryderyk Chopin. Wreszcie po trzecie dlatego, że jest to miejsce, które pełnię swego blasku sprzed wieków odzyskało stosunkowo niedawno. Świątynia doczekała się jeszcze gruntownego remontu w 1665 roku za sprawą Olbrachta Adriana Lasockiego, później miała już mniej szczęścia. Najpierw po powstaniu styczniowym Car odebrał jej uposażenie w postaci wsi Plecewice, co uzależniło remonty i utrzymanie kościoła św. Rocha od hojności okolicznych ziemian i Skarbu Państwa. W czasie I wojny światowej miejsce to zostało doszczętnie zrujnowane ostrzałem artyleryjskim. Odbudowana w międzywojniu bryła ponownie ucierpiała podczas walk we wrześniu 1939 roku, choć już nie tak poważnie, a większość szkód udało się usunąć w latach powojennych. Obiekt niszczał aż do 1990 roku, kiedy dzięki finansowaniu Ministerstwa Kultury i Sztuki udało się rozpocząć żmudny proces remontu. Prace zakończono dopiero w 1999 roku. Fryderyk Chopin poniekąd pośmiertnie „odwdzięczył się” kościołowi za chrzest – w ramach obchodów 200-lecia narodzin pianisty i Roku Chopinowskiego w 2010 roku udało się wreszcie uzyskać odpowiednie środki i odrestaurować wnętrze kościoła.

Materiał powstał w ramach dodatku tematycznego „Mazowsze dla Korony”, realizowanego dzięki współpracy z Muzeum Mazowieckim w Płocku. Przedsięwzięcie realizowane jest ze środków Samorządu Województwa Mazowieckiego w ramach zadania „Mazowsze dla Korony. 500-lecie włączenia Mazowsza do Królestwa Polskiego”. Kliknij by zobaczyć pozostałe materiały przygotowane w ramach dodatku!

reklama

Zamek Książąt Mazowieckich w Ciechanowie

Zamek Książąt Mazowieckich w Ciechanowie, fot. Szymon Staniec

licencja CC BY 4.0

Zamek Książąt Mazowieckich w Ciechanowie pochodzi z przełomu XIV i XV wieku. Prostokątne założenie obronne o wymiarach 48 na 57 metrów powstało na podmokłych terenach w zakolu Łydyni. Do bramy zamkowej, której strzegły dwie wieże, ponad bagnami prowadził drewniany, liczący prawie 300 metrów most. Mur pierwotnie miał ok. 5 metrów wysokości, a w jego obrębie znajdował się duży dziedziniec oraz jeden budynek dla załogi. Umocnienie miało przede wszystkim ochronić okoliczną ludność w razie najazdu. Książę Janusz I w okresie po bitwie pod Grunwaldem zamienił zamek w swoją rezydencję, wznosząc w środku nowy budynek, podwyższając mury, kopiąc fosę oraz dodając gliniano-ziemny wał z palisadą. W średniowieczu zamek nigdy nie został zdobyty, jednak po włączeniu Mazowsza do Królestwa Polskiego w 1526 roku stracił znaczenie i zaczął podupadać. Rezydowała tu jeszcze królowa Bona po śmierci Zygmunta Starego i to na ten okres przypadają ostatnie próby odrestaurowania twierdzy. Podczas potopu zamek podzielił los okolicznego Ciechanowa i został spalony. Dzieła zniszczenia dokończyły pruskie władze po II rozbiorze, gdy w 1803 roku rozebrano wewnętrzną zabudowę zamku aby pozyskać budulec dla browaru w Opinogórze. Obiekt nie został zrewitalizowany, wybudowano tylko pawilon w miejscu dawnego zabudowania pomiędzy wieżami. Obecnie mieści się tu Muzeum Szlachty Mazowieckiej w Ciechanowie. Co warte uwagi z perspektywy turysty, zamek można zwiedzić nawet bez wychodzenia w domu. Dostępna jest wygodna aplikacja, która umożliwia spojrzenie na przekrój pomieszczeń, jak i na wirtualny spacer po wnętrzu i dziedzińcu zamku. Znajdziecie ją pod adresem:

https://my.matterport.com/show/?m=D6ZEVEa8cZp

Kościół Wniebowzięcia Najświętszej Maryi Panny w Przasnyszu

Kościół Wniebowzięcia Najświętszej Maryi Panny w Przasnyszu fot. Singdrossel

licencja CC BY-SA 3.0

reklama

Fara w Przasnyszu powstała w miejsce spalonego w 1470 roku kościoła drewnianego. Prace rozpoczęły się w 1474 roku. Ufundowana przez kanonika płockiego Michała Bończy-Bonieckiego świątynia została konsekrowana w 1489 roku. Kościół kilkukrotnie rozbudowywano – od końcówki XV wieku do początków XVI wieku zyskał nawę, wolno stojącą wieżę dzwonnicy, kruchtę zachodnią oraz dwie kaplice, z których kaplica południowa – Najświętszej Marii Panny – jest fundacją Jana Kostki z Rostkowa, ojca świętego Stanisława Kostki. To właśnie w tym kościele przyszły święty został zresztą ochrzczony i tu obok prochów rodziców i rodzeństwa św. Stanisława, znajdują się też jego relikwie, sprowadzone z Rzymu na początku XX wieku (Ciało świętego pozostało w Kościele św. Andrzeja na Kwirynale). Seria pożarów z lat 1613, 1644, 1657 oraz 1792 pozbawiła świątynię praktycznie całego oryginalnego wystroju wnętrza i pierwotnych elementów konstrukcyjnych dachu. Podczas prac renowacyjnych z lat 1877-1878 dobudowano jeszcze kruchtę do kaplicy południowej i zmodyfikowano konstrukcję zakrystii.

Katedra św. Michała Archanioła w Łomży

Katedra św. Michała Archanioła w Łomży, fot. Arkadiusz Zarzecki

licencja CC BY-SA 3.0

Kościół katedralny św. Michała Archanioła w Łomży powstał jako nowa świątynia parafialna dla rozrastającej się po otrzymaniu praw miejskich w 1418 roku Łomży. Powstającą w latach 1504-1525 budowlę ufundowali księżna mazowiecka Anna wraz z synami Januszem III i Stanisławem. Jak wskazuje prof. Witold Jemielity, pierwsze istotne zmiany architektoniczne zaszły już w trakcie trwania budowy. Projekt świątyni, która pierwotnie miała być w typie bazylikowym (środkowa nawa wyższa od bocznych i doświetlona bocznymi oknami u jej szczytu), został zmodyfikowany z obawy o naruszenie równowagi statycznej. Ostatecznie więc nawy są zbliżonej do siebie wysokości. W wyniku remontu generalnego pod koniec XVII wieku wnętrze kościoła zyskało wystrój barokowy, zmienił się też między innymi szczyt fasady świątyni z gotyckiego na wczesnobarokowy. Te prace spowodowały też znaczne obniżenie dachu. Podczas kolejnego remontu z połowy XVIII wieku kościół zyskał chór. W XIX wieku zaś powstała neogotycka zakrystia oraz kaplica św. Kazimierza, na potrzeby której zaadaptowano kruchtę w przyziemiu dzwonnicy. Kościół farny podniesiono do rangi katedry po utworzeniu 28.10.1925 r. decyzją Piusa XI Diecezji Łomżyńskiej. II wojna światowa przyniosła nowe uszkodzenia, jednak budowlę uratowano przed wysadzeniem. Po wojnie prowadzono prace mające przywrócić jej gotycki charakter.

Inne, warte uwagi miejsca

Wieża ratuszowa w Pułtusku, fot. ErektrycznyLuk

licencja CC BY-SA 4.0

Ciężko w jednym artykule choćby krótko opisać wszystkie, warte uwagi miejsca. Wymieńmy jednak jeszcze kilka, które mogą zainteresować przemierzającego Mazowsze turystę. XV-wieczny, regotyzowany, jednonawowy kościół w Łęgu z manierystycznym ołtarzem głównym z 1636 roku. Kościół św. Andrzeja Apostoła w Broku z połowy XVI wieku z dekorowanym kasetonami sklepieniem kolebkowym nad nawą i prezbiterium. Późnogotycki kościół świętego Stanisława Biskupa w Luszynie z 1595 roku. Zburzony przez Niemców w 1944 roku i odbudowany w pierwotnym, gotyckim kształcie pod opieką konserwatorską kościół św. Jana Chrzciciela w Wiznie. Pełniąca funkcje obronne wieża ratuszowa w Pułtusku z XV wieku. Odbudowany po II wojnie światowej warszawski Barbakan, który powstał w latach 1548-1550 dzięki funduszom, jakie rada miejska uzyskała z przywilejów królewskich towarzyszących inkorporacji Mazowsza do Korony w 1526 roku – to tylko część z obiektów, które są skarbami architektury mazowieckiej.