Hannibal: wódz, który przeszedł Alpy i stanął u bram Rzymu
Hannibal w historiografii uznawany jest za jednego z najwybitniejszych dowódców w dziejach. Polibiusz widział w nim „uosobienie hellenistycznego wodzostwa, cechującego się starannym planowaniem, ostrożnością w działaniu, a gdy trzeba, śmiałością manewru”, natomiast Tytus Liwiusz przedstawiał go jako dowódcę wszechstronnego: „mistrza i we władaniu bronią, i w kierowaniu armią”. Nawet przeciwnicy uznawali Kartagińczyka za militarnego geniusza, choć chętnie zarzucali mu okrucieństwo i „punicką perfidię”. Szczególne uznanie budzi jego zwycięski manewr pod Kannami, który do dziś analizowany jest w akademiach wojskowych jako klasyczny przykład podwójnego oskrzydlenia. Napoleon Bonaparte zaliczał punickiego wodza do grona największych w dziejach, a teoretycy wojskowości wciąż studiują jego kampanię jako model operacyjnego mistrzostwa. Równocześnie syn Hamilkara jawi się jako postać tragiczna: genialny taktyk i charyzmatyczny dowódca, który potrafił zadawać przeciwnikowi druzgocące klęski, lecz ostatecznie poniósł klęskę. Ogromny talent wojskowy musiał przegrać w obliczu organizacyjnej przewagi przeciwnika.
Jak kartagińskiego wodza oceniają współcześni badacze? Jego biograf Serge Lancel pisze:
„Hannibal, jak mało kto z bohaterów antyku, skorzystał na odrodzeniu zainteresowania starożytnością, które obserwujemy w naszych czasach. […] on sam stał się pierwszym, jakiego znał świat, bohaterem <międzynarodowym>. Był nim nie tylko ze względu na to, że działał w wielu krajach, od leżącej na krańcach zachodu Hiszpanii po wybrzeża Syrii i Azji Mniejszej. Był nim także z innego powodu. Jeśli bowiem nawet Hannibal, w przeciwieństwie do uznawanego przez siebie za największego wodza wszech czasów Aleksandra, pozostawił po sobie raczej ślad niż dziedzictwo, to jednak przewyższył Macedończyka w tym, że nie dał się zamknąć w granicach jednej kultury. W przeszłości podziwiano w nim przede wszystkim niezwykłą siłę wodza i geniusz stratega. Nasza epoka stała się być może w większym stopniu czuła właśnie na owo bogactwo doświadczenia człowieka, który w swoim życiu – w sumie niezbyt długim – niesłychanie blisko obcował z tak wieloma różnymi cywilizacjami basenu Morza Śródziemnego”.
Z kolei Adrian Goldsworthy podkreśla, że „punickiego wodza otacza ów szczególny urok właściwy geniuszom wojskowym, którzy odnieśli oszałamiające zwycięstwa, lecz ostatecznie przegrali wojnę”. Historyk dodaje: „Kartagińczyk nie wymyślił innowacyjnej strategii; nie trzeba też przypisywać mu wyjątkowego zmysłu politycznego, który pozwolił mu się zorientować, że prawdziwa siła nieprzyjaciela bierze się z sieci jego przymierzy. On po prostu prowadził normalną wojnę. Niezwykłość jego planu, przynajmniej w porównaniu z dotychczasowym kartagińskim modus operandi, tkwiła w jego agresywnym charakterze i nastawieniu na wymuszanie decyzji taktycznych”.
„Hannibal ante portas”
Przyszły zwycięzca spod Kann urodził się w 247 r. p.n.e. w Kartaginie. Był synem wybitnego wodza Hamilkara Barkasa, jednego z najważniejszych dowódców pierwszej wojny punickiej, a jego ród należał do elity państwa. Otrzymał wykształcenie w duchu kultury greckiej. Po klęsce w wojnie z Rzymem rozpoczął się proces budowy nowej potęgi Kartaginy na Półwyspie Iberyjskim. Młody Hannibal, od dziewiątego roku życia towarzyszący ojcu w wyprawach wojennych, zdobywał doświadczenie i uczył się dowodzenia wielonarodową armią. Po śmierci Hamilkara w 229 r. p.n.e., w walkach z plemionami iberyjskimi, dowództwo objął inny przedstawiciel rodu – Hasdrubal Piękny. Dopiero gdy ten został zamordowany w 221 r. p.n.e., wojsko obwołało naczelnym wodzem 25-letniego najstarszego syna Hamilkara. Mimo stosunkowo młodego wieku ten był już doświadczonym żołnierzem i cieszył się dużym autorytetem wśród swoich podkomendnych.
Bezpośrednią przyczyną wybuchu drugiej wojny punickiej stało się zdobycie przez wojska punickie w 219 r. p.n.e. sprzymierzonego z Rzymem miasta Sagunt (obecnie we wspólnocie autonomicznej Walencja). Rzym uznał to za casus belli i wypowiedział Kartaginie wojnę. Wówczas Hannibal podjął decyzję, która przesądziła o jego miejscu w historii. Postanowił przenieść działania wojenne na terytorium wroga. Jego celem nie było zniszczenie republiki rzymskiej, ale – jak pisze Goldsworthy – „honor i siła”: likwidacja ograniczeń narzuconych ojczyźnie w wyniku pierwszej wojny punickiej oraz odbudowa jej pozycji w basenie Morza Śródziemnego.
W 218 r. p.n.e. wyruszył z Hiszpanii z armią liczącą około pięćdziesięciu tysięcy żołnierzy oraz słoni bojowych. Przekroczył Pireneje, Rodan, a następnie Alpy (do dziś trwają spory na temat tego, którą przełęcz pokonały wojska punickie), dokonując jednego z najbardziej śmiałych manewrów strategicznych w dziejach. Wyprawa była niezwykle trudna. Liwiusz pisał, że puniccy żołnierze walczyli nie tylko z ludźmi, lecz również z samą naturą. Mimo to wkroczenie do Italii wywołało w Rzymie wstrząs i panikę. Zagrożenie było tak realne, że powstało wówczas słynne powiedzenie „Hannibal ante portas” („Hannibal u bram”), używane jako ostrzeżenie przed bezpośrednim niebezpieczeństwem.
Polecamy e-book Łukasza Ścisłowicza pt. „Pastuch panem Rzymu”:
W pierwszej fazie wojny Hannibal odniósł serię zwycięstw nad armiami rzymskimi: nad rzeką Trebią, nad Jeziorem Trazymeńskim i wreszcie w 216 r. p.n.e. w bitwie pod Kannami (obecnie prowincja Apulia). Ta ostatnia uchodzi za arcydzieło taktyki – zastosowane podwójne oskrzydlenie doprowadziło do niemal całkowitego zniszczenia wojsk rzymskich. Zginęły dziesiątki tysięcy żołnierzy, a Rzym znalazł się w najcięższym kryzysie w swojej historii. Polibiusz uznał bitwę pod Kannami za jedną z najstraszliwszych klęsk, jakie kiedykolwiek spotkały potomków Romulusa. Przez pierwsze dwa lata obrońcy stracili co najmniej sto tysięcy żołnierzy.
Porażka w drugiej wojnie punickiej i tułaczka po Bliskim Wschodzie
Mimo wielkich sukcesów Hannibal nie zdołał zdobyć Rzymu ani doprowadzić do rozpadu rzymskiego systemu sojuszy. Ludy Italii nie udzieliły najeźdźcy takiej pomocy, jakiej się początkowo spodziewał. Przeciwnicy przyjęli strategię unikania decydującej bitwy i stopniowego wyniszczania wojsk punickich. Tymczasem młody rzymski dowódca Publiusz Korneliusz Scypion Afrykański przeniósł działania wojenne najpierw do Hiszpanii, a następnie do Afryki, zmuszając Hannibala do odwrotu. W 202 r. p.n.e. doszło do decydującej bitwy pod Zamą (dzisiejsza Tunezja), w której Scypion odniósł decydujące zwycięstwo. Była to pierwsza poważna klęska Hannibala w otwartej bitwie i zarazem kres jego wielkiej kampanii. Jak pisał Polibiusz: „wyższość Rzymian polegała na nieprzebranych zasobach i na liczebnej przewadze ich wojska”. Warunki pokoju zawartego w 201 r. p.n.e. były bardzo ciężkie dla Kartagińczyków, którzy stracili wszystkie posiadłości poza Afryką, musieli oddać całą flotę (z wyjątkiem 10 okrętów) i zapłacić olbrzymią kontrybucję. Ponadto została ograniczona suwerenność Kartaginy, która odtąd nie mogła prowadzić jakiejkolwiek wojny bez zgody Rzymu.
Po drugiej wojnie punickiej Hannibal powrócił do Kartaginy i wkrótce objął wysoki urząd tzw. sufeta, przeprowadzając reformy finansowe mające umożliwić spłatę narzuconej kontrybucji. Jego działalność budziła jednak niepokój Rzymian, którzy poprzez naciski doprowadzili do jego ucieczki w 195 r. p.n.e. Ostatnie lata życia spędził na dworach władców hellenistycznych w Syrii i Azji Mniejszej. Źródła wskazują także jego obecność na Krecie i w Armenii. Gościł między innymi u Antiocha III Wielkiego, doradzając i próbując nadal organizować opór przeciw Rzymowi. Ostatecznie, wciąż zagrożony przez rzymskich wysłanników, w 183 r. p.n.e. w wieku sześćdziesięciu pięciu lat popełnił samobójstwo, zażywając truciznę. Przed śmiercią miał powiedzieć: „Uwolnijmy Rzymian od ich długiego niepokoju, skoro twierdzą, iż zbyt długo jest czekać na śmierć starego człowieka”. Jego symboliczny grobowiec zbudowano w 1981 r. w pobliżu dzisiejszego Gebze, tureckiej miejscowości pod Istambułem.
„Umieściłbym się przed Aleksandrem”
Goldsworthy podkreśla, że nigdy nie poznamy prawdziwego charakteru otoczonego legendą Hannibala, który „na zawsze pozostanie dla nas enigmą” i „nie mamy żadnej pewności co do tego, jakim był człowiekiem”. Brytyjski pisarz zaznacza, że „w żadnym ze źródeł nie znajdujemy odpowiedników licznych anegdot z dzieciństwa i życia rodzinnego współczesnych mu ważnych polityków greckich i rzymskich, z których wielu doczekało się szczegółowych biografii”. Nie możemy zatem udzielić jednoznacznej odpowiedzi na temat postawionego przez autora „Upadku Kartaginy” pytania: czy najstarszy syn Hamilkara Barkasa był „zhellenizowanym arystokratą”, czy też prawdziwym punickim szlachcicem?
Dwa pokolenia po zakończeniu drugiej wojny punickiej Kartagina ponownie stanęła do walki z Rzymem w trzeciej wojnie punickiej i w 146 r. p.n.e. została ostatecznie pokonana. Wówczas doszło do całkowitego zniszczenia miasta i upadku państwa kartagińskiego. Mimo tej klęski dziedzictwo zwycięzcy spod Kann oraz jego wpływ na przemiany w republice rzymskiej pozostają nie do przecenienia. Lancel podkreśla, że „siła nacisku, jaki Hannibal przez zaledwie kilka lat wywierał na Rzym i Italię, nadając tak mocno rytm biegowi wydarzeń, spowodowała przemiany, które można by nazwać mutacjami i które bardziej jeszcze niż swoim zakresem zaskakują szybkością, z jaką się dokonały”. Republika wyciągnęła wnioski z porażek, zreformowała system dowodzenia armią i rozpoczęła proces budowy imperium. Półwysep Apeniński nie stał się kolejną prowincją hellenizmu, rozpoczęła się militarna i cywilizacyjna ekspansja Rzymu, a łacina szybko stała się językiem, który mógł rywalizować z greką.
Jedna z licznych anegdot o życiu Hannibala, przytoczona przez Anthony’ego Everitta, opowiada o spotkaniu, do którego miało dojść w Efezie w 193 r. p.n.e. Naprzeciw siebie zasiedli zwycięzca spod Kann i zwycięzca spod Zamy. Rozmowa dotyczyła sztuki dowodzenia oraz najwybitniejszych wodzów w dziejach. Według relacji Scypion Afrykański, z uśmiechem, zapytał: „Na którym miejscu umieściłbyś siebie, Hannibalu, gdybyś nie został przeze mnie pokonany?”. Hannibal, dostrzegłszy nutę zazdrości, miał odpowiedzieć bez wahania: „Umieściłbym się przed Aleksandrem”.
Zapisz się za darmo do naszego cotygodniowego newslettera!
Bibliografia:
Everitt Anthony, Chwała Rzymu. Jak tworzyło się imperium, REBIS, Poznań 2020.
Goldsworthy Adrian, Upadek Kartaginy. Historia wojen punickich, REBIS, Poznań 2021.
Jaczynowska Maria, Musiał Danuta, Stępień Marek, Historia starożytna, TRIO, Warszawa 1999.
Lancel Serge, Hannibal, PIW, Warszawa 2001.
