Henryk Zygalski odkrywany przez Centrum Szyfrów Enigma

Henryk Zygalski był geniuszem, którego wkład w proces łamania szyfru Enigmy jest trudny do przecenienia. Opracowane przez niego płachty odegrały kluczową rolę w dekryptażu niemieckich depesz szyfrowanych Enigmą w pierwszej fazie II wojny światowej. Jednocześnie był silną osobowością, człowiekiem, który mimo trudnych warunków postawionych mu przez realia wojny, nie porzucił swoich marzeń i pasji. Po wojnie, w Wielkiej Brytanii odnalazł osobiste szczęście, został wykładowcą i poznawał świat, czerpiąc z życia tyle, ile tylko się da w dojrzałym wieku.

Pierwsi łamacze Enigmy

Urodził się w 1908 roku w Poznaniu. Dorastał w momencie, w którym miasto i Wielkopolska odzyskiwało wolność. Po świetnie zdanej maturze z matematyki Zygalski zdecydował się na studia na Wydziale Matematyczno-Przyrodniczym Uniwersytetu Poznańskiego, które odbył na przełomie lat 20. i 30. XX wieku. Uczęszczał na wykłady prowadzone m.in. przez prof. Zdzisława Krygowskiego. To on zaprosił Zygalskiego do udziału w tajnym kursie szyfrów organizowanym przez polski wywiad, który wyłonił trójkę przyszłych łamaczy szyfru pogromców Enigmy. W latach 1929-1932 Zygalski pracował w tajnej poznańskiej ekspozyturze Biura Szyfrów w Poznaniu (początkowo Referatu Radiowywiadu), gdzie wraz z Marianem Rejewskim i Jerzy Różyckim łamał niemieckie szyfry ręczne.

Po przeniesieniu do pracy w Sztabie Głównym w Warszawie w 1932 roku, po pierwszym, przełomowym sukcesie Mariana Rejewskiego, Zygalski wraz Rejewskim i Różyckim opracowali w latach 1933 – 1938 szereg metod pozwalających na łamanie szyfru Enigmy. Narzędziem kluczowym dla dekryptażu Enigmy w latach 1939-1940, były płachty Zygalskiego. Zestaw perforowanych, nakładanych na siebie na blacie podświetlanego stołu kart umożliwiał znalezienie aktualnego ustawienia wirników maszyny, stanowiącego istotny element klucza każdej depeszy. Wiedzę na temat płacht przekazano aliantom w lipcu 1939 roku.

Aby w pełni zrozumieć te metodę, brytyjski matematyk Alan Turing spotkał się w styczniu 1940 roku w Paryżu z polskimi kryptologami. Dzięki temu udało im się wspólnie dokonać pierwszego w czasie II wojny światowej odczytania depeszy szyfrowanej Enigmą. 

Emigrant i wykładowca

We wrześniu 1939 roku Zygalski wraz z dwójką kolegów z Biura Szyfrów opuścił Polskę i przez Rumunię, Jugosławię i Włochy dotarł do Francji. Przez kolejne trzy lata polscy kryptolodzy pracowali w tajnych ośrodkach: PC Bruno pod Paryżem, a następnie w PC Cadix w strefie Vichy. Po dramatycznej ewakuacji polskiej ekipy, w 1943 roku wraz z Marianem Rejewskim przedostał się do Wielkiej Brytanii. Tam jako żołnierz Polskich Sił Zbrojnych pracował dla ośrodka radiowywiadu i dekryptażu przy Sztabie Naczelnego Wodza, łamiąc szyfry niemieckie i sowieckie.

Po wojnie pozostał w Wielkiej Brytanii, m.in. z powodów osobistych (związek z Berthą Blofield). Wrócić do życia w cywilu pomógł mu Polski Korpus Przysposobienia i Rozmieszczenia, utworzony w strukturach Armii Brytyjskiej. Po demobilizacji, w 1949 roku, otrzymał obywatelstwo brytyjskie i nigdy już nie wrócił do Polski. Utrzymywał jednak kontakt listowny z rodziną, wysyłając paczki ze smakołykami i pieniądze.

Aby móc wykładać na uczelni brytyjskiej, musiał w latach 1948-1950 ponownie odbyć studia matematyczne w Imperial College of Science. Dzięki temu znalazł zatrudnienie w szkole technicznej Battersea, gdzie kształcił przyszłych brytyjskich inżynierów. Po przemianowaniu tej uczelni na Uniwersytet Surrey Zygalski otworzył tu Wydział Matematyki. Wylew w 1969 r. zmusił matematyka do przejścia na przedwczesną emeryturę. Zmarł w 1978 roku.

O Zygalskim zrobiło się na moment głośno w latach 70. XX wieku. Jednak dopiero w ostatnich latach, m.in. dzięki działaniom pracowników Centrum Szyfrów Enigma w Poznaniu, stał się w Polsce postacią powszechnie znaną i gruntownie analizowaną. Dedykowany pamięci o nim projekt „Zyga. Geniusz z Poznania” to m.in. artykuły i wydarzenia kulturalne, ale także wystawa czasowa prezentująca postać Zygalskiego, czy publikacja zbiorowa „Zygalski. Oblicza geniusza”, napisana przez pracowników Centrum Szyfrów Enigma. Efekty projektu (m.in. podcasty i filmy) można zobaczyć na stronie www.csenigma/zyga. Trwająca obecnie międzynarodowa kwerenda poświęcona poznańskiemu kryptologowi to jeden z wiodących wątków w działalności Centrum, które obchodzi właśnie 5-lecie swojego istnienia.

Misją działającego od 2021 roku Centrum Szyfrów Enigma w Poznaniu jest budowanie świadomości, że za sukcesem złamania szyfru Enigmy stali polscy genialni kryptolodzy i matematycy: Marian Rejewski, Henryk Zygalski i Jerzy Różycki, absolwenci Uniwersytetu Poznańskiego, którzy właśnie w Poznaniu stawiali swoje pierwsze kroki w kryptologicznej karierze. Historię tę opowiadamy na różne sposoby: za pomocą nowoczesnej, multimedialnej i interaktywnej ekspozycji, jak również poprzez liczne projekty i przedsięwzięcia edukacyjne i popularyzatorskie. Więcej o nich – a także o wydarzenia jubileuszowych – znajdziecie na www.csenigma.pl oraz na social mediach: facebooku i Instagramie.

Zapraszamy do zwiedzenia Centrum Szyfrów Enigma!