Mistrz Paweł z Lewoczy. Kim był tajemniczy artysta późnego gotyku?
Nie zachowało się wiele pewnych informacji na temat życia Pawła z Lewoczy. W tym sensie zastanawiać może, skąd wziął się jego przydomek. Otóż wiadomo, że jego związki zawodowe z Lewoczą były silne i trwały ponad trzy dekady. Efektem tego długiego związku z karpackim miastem są dzieła, które ściągają miłośników sztuki gotyckiej do tego niewielkiego, bo liczącego niespełna 15 tys. mieszkańców słowackiego miasteczka.
O Mistrzu Pawle z Lewoczy
Ze względu na bardzo skąpe źródła warto zebrać przynajmniej te informacje na temat artysty, które są pewne. A wiadomo, że przez znaczną część życia, mieszkał i tworzył w Lewoczy (choć jego prace znajdują się też w innych miastach dzisiejszej Słowacji). Było to wówczas ważne centrum handlu metalami na mapie Europy Środkowej. Jak dowodzi Miroslav Lacko, to właśnie siła gospodarcza miasta i związane z nią bogactwo mieszczan, pozwalały na rozwój sztuki i działalność Mistrza Pawła. Najstarsze wzmianki na temat jego obecności tam pochodzą z 1506 roku. Jest to miasto, które setki lat później trafiło na listę światowego dziedzictwa UNESCO, w dużej mierze dzięki jego twórczości. W Lewoczy zajmował się nie tylko działalnością artystyczną. Był bowiem członkiem Bractwa Ciała Chrystusowego, a także radnym miasta. Tam też zresztą dożył swoich dni.
Informacje te zawdzięczamy inskrypcji zachowanej na epitafium Martina Urbanowitza. Zapiski z tej płyty kamiennej wskazują jego imię oraz jedno z nielicznych dzieł przypisywanych bezpośrednio jemu (a nie jego warsztatowi) – dekorację ołtarza głównego w bazylice św. Jakuba w Lewoczy. Zoltán Gyalókay stawia tezę, że to dzięki wspomnianemu epitafium artysta został zapamiętany i cieszył się sławą wśród kolejnych pokoleń.
Mistrz Paweł z Lewoczy pozostaje poniekąd w cieniu innego wielkiego twórcy późnego gotyku – Wita Stwosza. Część uczonych uważała, że bohater tego tekstu był uczniem niemieckiego rzeźbiarza. Istotnie inspirował się on jego dziełami, a może nawet gościł w pracowni Stwosza. Ivan Chalupecký, słusznie wskazuje jednak na zbliżony wiek artystów, co podważa klasyczną relację uczeń-mistrz. Możemy tu raczej mówić o dwóch wybitnych artystach późnego średniowiecza.
Co charakteryzuje sztukę Mistrza Pawła z Lewoczy? Historycy sztuki zwracają uwagę na trwałość stylu, podziwiają przede wszystkim jego dopracowanie rzeźb ze szczególną dbałością o szczegóły ornamentacyjne, zwłaszcza szat oraz nieprzesadzoną ekspresję przedstawianych postaci. Jak pisał Zoltán Gyalókay: „Wyciszona ekspresja stała się w historii sztuki podstawowym wyróżnikiem jego dzieł i do dziś przywołuje się ją najczęściej, kiedy zestawia się jego sztukę z twórczością innych rzeźbiarzy”. W przeciwieństwie do bardziej ekspresyjnej twórczości słynnego Wita Stwosza, rzeźby Mistrza Pawła cechuje zauważalnie mniejsza dynamika. Za typowe dla przedstawień antropomorficznych Mistrza Pawła uznaje się półprzymknięte oczy spoglądające w dal, być może wyrażające zamyślenie lub troskę. Twarze są smukłe i pociągłe, nosy i usta raczej wąskie, za to brody choć nieduże, to wyraźnie zaznaczone. Ogólnie twórczość Pawła zaliczana jest do późnogotyckiego realizmu.
W ujęciu technicznym warsztat artysty charakteryzuje obfite posługiwanie się metalami szlachetnymi oraz złocenie i srebrzenie przy wykorzystaniu różnych technik. Co ciekawe, podczas tworzenia prac w jego warsztacie posługiwano się zarówno surowcami lokalnymi, jak i ściąganami z odleglejszych obszarów m.in. Alp oraz Italii, co interpretowane jest jako pokłosie podróży, jakie odbył artysta.
W dawnym domu Mistrza Pawła, pod numerem 20 na rynku w Lewoczy, mieści się dziś ekspozycja poświęcona jego twórczości. W placówce można podziwiać kopie najważniejszych dzieł artysty, a także zobaczyć pokój, w którym funkcjonował jego warsztat. Jakie są najważniejsze dzieła pochodzące z warsztatu Mistrza Pawła z Lewoczy?
Chcesz na żywo podziwiać dzieła Mistrza Pawła z Lewoczy? Teraz nie musisz nawet wyjeżdżać z Polski! Odwiedź Muzeum Narodowe w Krakowie i zobacz wystawę „Gotyk w Karpatach”. Wystawa czynna od 10.04 do 09.08.2026 r.!
Ołtarz Główny w kościele św. Jakuba w Lewoczy i inne dzieła
Kościół św. Jakuba w Lewoczy to największa gotycka świątynia na Słowacji. W jej wnętrzu znajduje się najsłynniejsze dzieło Mistrza Pawła. Mowa o wykonanym z drewna lipowego, najwyższym (18,62 m) ołtarzu gotyckim w Europie. Za datę jego ukończenia uznaje się najpóźniej rok 1517.
Kompozycja ołtarza składa się z wielu elementów. Jego podstawę, tzw. predellę, tworzy scena przedstawiająca Jezusa wraz z apostołami podczas ostatniej wieczerzy. Nad nią, w części centralnej znajduje się szafa, na której ukazano Maryję z dzieciątkiem oraz św. Jana i św. Jakuba. Po bokach szafy widoczne są skrzydła podzielone na kwatery, w obrębie których zaprezentowano różne sceny z życia apostołów (m.in. ścięcie św. Jakuba czy męczeństwo św. Jana). Przedstawiona ikonografia pełniła ważne funkcje liturgiczne.
Wykorzystane tu motywy powstały według wcześniej znanych już wzorów i zostały już szczegółowo przeanalizowane przez historyków sztuki. W tym miejscu nie ma potrzeby powtarzania wszystkich ustaleń, dla porządku warto jednak odnotować, że Mistrz Paweł inspirował się twórczością Wita Stwosza czy drzeworytami Albrechta Dürera. Cały ołtarz został pozłocony, a część przedstawień na poszczególnych kwaterach jest malowana – poza złotem dominują odcienie zieleni i czerwieni.
Inne dzieła
Choć Ołtarz św. Barbary w Bańskiej Bystrzycy z 1509 roku nie jest tak znany, jak dzieło z lewockiego kościoła św. Jakuba, to od lat przyciąga uwagę historyków sztuki. Nic dziwnego – jest to realizacja, która koncepcyjnie jest zbliżona do omówionego wyżej ołtarza. Znów predellę zdobi układ figuralny, tym razem jednak nie jest to Ostatnia Wieczerza, a przedstawienie Czternastu Świętych Wspomożycieli. W Szafie przedstawiono rzeźbę Matki Boskiej, św. Barbary i św. Hieronima. Skrzydła przedstawiają sceny z życia św. Barbary. Cały ołtarz jest złocony i malowany (wykorzystano kolor niebieski, czerwony, brązowy i biały).
Ważnym dziełem, które pochodzi z warsztatu Mistrza Pawła jest także rzeźba przedstawiająca św. Barbarę, która znajduje się w ołtarzu głównym kościoła franciszkanów w Okoličnem. Rzeźba ma cechy typowe dla twórczości snycerza z Lewoczy – półprzymknięte oczy, pociągła i smukła twarz, wąski nos i subtelnie modelowane usta. Charakterystyczne jest też bogate w detal drapowanie szaty i pokrycie dzieła polichromią.
Dzieła z warsztatu Mistrza Pawła z Lewoczy można podziwiać w różnych miejscach Słowacji. Warto wspomnieć choćby bogaty w kolorowe polichromie ołtarz z kościoła zwiastowania pańskiego w miejscowości Chyžné, jego prace znajdują się też m.in. w Bardejowie, Sabinowie, Lipanach czy Preszowie. Wszystkie te realizacje pokazują konsekwentny i rozpoznawalny styl warsztatu tego późnogotyckiego artysty.
Dziedzictwo Mistrza Pawła jest znane nie tylko w Lewoczy, gdzie działa muzeum, a miłośnicy sztuki gotyckiej mogą odwiedzać bazylikę św. Jakuba. Dzieła pochodzące z warsztatu tego snycerza zachwycają miłośników sztuki późnego gotyku (także na wystawach za granicą, m.in. w Paryżu), badaczy, ale też stanowią ważny element lokalnej tożsamości lewoczan (główny plac w mieście upamiętnia artystę) oraz jedno z najważniejszych osiągnięć późnogotyckiej rzeźby w Europie Środkowej. O tym jak ważna i szeroko doceniana do dziś jest jego twórczość, może świadczyć emisja monet okolicznościowych o nominale 10 euro przez słowacką mennicę w Kremnicy.
Od 10 kwietnia dzieła z warsztatu Mistrza Pawła z Lewoczy, można podziwiać także w Polsce, na wystawie „Gotyk w Karpatach” zrealizowanej przez Muzeum Narodowe w Krakowie. Na gości czekają tam takie dzieła jak słynna rzeźba „Chrystus Frasobliwy” z katedry w Preszowie, świecznik w kształcie kolumienki pochodzący z Biecza, a znajdujący analogie w świecznikach z kościoła św. Jakuba w Lewoczy czy drewniana rzeźba św. Anny Samotrzeć pochodząca z kościoła w miejscowości Chminiany na Słowacji. Ta ostatnia, choć nie pozostawia wątpliwości co do przypisania jej warsztatowi Mistrza Pawła, wykazuje istotne różnice w zakresie anatomii, proporcji oraz opracowania draperii.
Wszystkie szczegóły tej oraz innych rzeźb, ukazujące wyjątkowy kunszt twórców warsztatu Mistrza Pawła, można podziwiać na wystawie czasowej „Gotyk w Karpatach”. Ekspozycja nie tylko pozwala na nowe spojrzenie na sztukę późnego średniowiecza, ale stanowi też rzadką okazję do zestawienia dzieł najwybitniejszych twórców regionu Karpat. Szczególne znaczenie mają w niej rzeźby pochodzące z warsztatu Mistrza Pawła, które należą do najważniejszych przykładów późnogotyckiej snycerki w Europie Środkowej.
To rzadka okazja, by zobaczyć dzieła Mistrza Pawła z Lewoczy w Polsce. Wystawa „Gotyk w Karpatach” w Muzeum Narodowym w Krakowie jest dostępna dla zwiedzających od 10.04 do 09.08.2026 roku.
Materiał powstał we współpracy z Muzeum Narodowym w Krakowie.
Źródła:
Ivan Chalupecký, Kim był Mistrz Paweł z Lewoczy? [w:] Pinkwart.pl
http://www.pinkwart.pl/slowacja/pavol.htm#Nie
Wojciech Marcinkowski (red.), Gotyk w Karpatach, Kraków 2026.
Zoltán Gyalókay, Paweł z Lewoczy Rzeźbiarz ze Spisza, między Krakowem a Norymbergą, Kraków 2011.
Zoltán Gyalókay, Paweł z Lewoczy – snycerz i jego warsztat, [w:] Majster Pavol z Levoče a jeho doba, red. M. Novotná, Levoča 2018, s. 39-47.
Janká Hradilova, David Hradil, Technologická specifika Mistra Pavla a jeho dílny, [w:] Majster Pavol z Levoče a jeho doba, red. M. Novotná, Levoča 2018, s. 113-121.
Miroslav Lacko, Majster Pavol a Levoča ako kapitálové a obchodné centrum v 15. a 16. Storočí, Levoca 2018.
https://www.chramsvjakuba.sk/pl.html
https://www.nbs.sk/_img/documents/_bankovkymince/zberatelske/majsterpavol/majsterpavol-a.pdf
https://www.visitbanskabystrica.sk/art/kostol-nanebovzatia-panny-marie/
