Piotr Zaniewski – „Zamki Kazimierza III Wielkiego” – recenzja i ocena
Piotr Zaniewski – „Zamki Kazimierza III Wielkiego” – recenzja i ocena
Najistotniejsze jest to, że Piotr Zaniewski nie jest historykiem sensu stricto, ale architektem, rzeczoznawcą budowlanym i badaczem architektury obronnej. Jego warsztat wyrasta z historii architektury, urbanistyki oraz analizy konstrukcyjnej. Od wielu lat zajmuje się średniowiecznymi zamkami, publikując zarówno artykuły naukowe, jak i opracowania syntetyczne. Przede wszystkim jest praktykiem.
To właśnie interdyscyplinarność wydaje się największą wartością recenzowanej książki. Historyk średniowiecza dysponuje warsztatem krytyki źródeł pisanych, archeolog analizuje stratygrafię i materiał zabytkowy, natomiast architekt potrafi dostrzec zależności przestrzenne, funkcjonalne, konstrukcyjne czy logistyczne, które nie zawsze są przedmiotem klasycznych badań historycznych. Ujęcie to stanowi czasem uzupełnienie narracji, ale nigdy nie jest jej osią. W przypadku zamków króla Kazimierza są to kluczowe kwestie: wybór lokalizacji, relacje z ukształtowaniem terenu, organizacja systemów obronnych, typologia założeń czy ekonomika procesu budowlanego.
Architekt patrzy na zamek jako na projekt, a nie tylko jako na zabytek czy wydarzenie historyczne. Historyk analizuje przede wszystkim źródła pisane: dokumenty, kroniki, rachunki, przekazy. Architekt natomiast „czyta” samą budowlę. Grubość murów, rytm przypór, proporcje dziedzińca, relacje między wieżą, skrzydłami i bramą, organizacja komunikacji wewnętrznej czy dostosowanie do rzeźby terenu są dla niego nośnikami informacji równie ważnymi jak dokument lokacyjny dla historyka. To dwa różne języki opisu tej samej rzeczywistości.
Paradoksalnie właśnie tam, gdzie historyk musi często poprzestać na stwierdzeniu, że źródła milczą, architekt może zaproponować hipotezę wynikającą z analizy samej budowli, jej planu, technologii wykonania czy kontekstu krajobrazowego. Oczywiście takie propozycje powinny być konfrontowane z ustaleniami archeologii oraz historii. O to przecież chodzi. Nie oznacza to jednak, że są mniej wartościowe. Przeciwnie – często wyznaczają nowe kierunki badań i wzbogacają naszą wiedzę. Dlatego historyk może jedynie patrzeć na to z zazdrością.
Można bowiem powiedzieć, że książka Zaniewskiego wypełnia lukę istniejącą od dziesięcioleci. Nie dlatego, że rozwiązuje wszystkie problemy badawcze. Głównie dlatego, że proponuje spojrzenie na cały system zamków Kazimierza III Wielkiego jako spójną koncepcję architektoniczną państwa, a nie jedynie jako zbiór odrębnych charakterystyk poszczególnych warowni. W tym sensie jest to praca syntetyczna, której brakowało zarówno historykom, jak i historykom architektury.
Jednym z najbardziej interesujących aspektów książki jest szerokie osadzenie polskich zamków w kontekście architektury średniowiecznej. Autor nie ogranicza się do materiału krajowego, lecz odwołuje się do rozwiązań stosowanych w Europie (zauważa, że Kazimierz mógł poczynić pewne obserwacje na terenie Czech). I dowodzi, że wiele problemów architektonicznych miało charakter uniwersalny. Takie porównania nie służą dowodzeniu bezpośrednich wpływów, lecz lepszemu zrozumieniu mechanizmów rządzących architekturą obronną. Tu inny ciekawy wniosek – Zaniewski używa nawet przykładów spoza europejskiego kręgu kulturowego. Oczywiście nie sugeruje przy tym jakiegokolwiek związku budownictwa XIV-wiecznego w Polsce i np. Dalekiego Wschodu. Ale pokazuje w ten sposób, że niektóre rozwiązania były odpowiedzią na podobne problemy projektowej. Jeśli dwie tak odległe kultury dochodzą do zbliżonych rozwiązań, to świadczy o uniwersalności zasad budowania. To z kolei prowadzi do wniosku, że Zaniewski nie pyta „skąd to się wzięło”, ale „dlaczego właśnie tak to zbudowano”.
Niewątpliwie historycy będą polemizować z wieloma szczegółowymi ustaleniami – dotyczącymi datacji, fundacji, chronologii etapów budowy czy interpretacji źródeł. Jest to naturalna cecha każdej porządnej syntezy. Nie powinno to jednak przesłaniać faktu, że „Zamki...” wnoszą do badań oryginalną perspektywę architektoniczną, obejmującą analizę planów, rozwiązań konstrukcyjnych, logiki lokalizacji oraz funkcjonowania całego systemu obronnego państwa. Czytelnik nie otrzymuje więc katalogu warowni, ale narzędzia do zrozumienia, dlaczego przybierały określone formy.
Stąd właśnie największy wkład autora nie polega na nowych ustaleniach faktograficznych, lecz na pokazaniu, że badania nad średniowiecznymi zamkami wymagają rzeczywiście współpracy historyka, archeologa, architekta, konserwatora i inżyniera. W tym sensie głos Piotra Zaniewskiego nie zastępuje głosu historyka, ale go uzupełnia. A właśnie takich interdyscyplinarnych syntez w polskiej kastellologii wciąż jest stosunkowo niewiele. Dopiero połączenie tych perspektyw pozwala zbliżyć się do rekonstrukcji średniowiecznej rzeczywistości.
Kilka słów o samym wydaniu. Już pierwszy kontakt z recenzowaną książką pokazuje, że mamy do czynienia z publikacją przygotowaną z dużą starannością edytorską. Solidność widać w sposobie wydania – papier kredowy, liczne ilustracje, rysunki, schematy i tabele to kolejna z zalet. W przypadku książki poświęconej architekturze jest to szczególnie istotne – wiele zagadnień trudno bowiem wyjaśnić wyłącznie słowem.
Choć nie jest to praca napisana przez historyka (określenie „historyk-amator” brzmiałoby nieładnie i niesprawiedliwie), otrzymaliśmy lekturę, z którą powinni się przede wszystkim zapoznać historycy.
