Skąd pochodzą nazwy miesięcy w języku polskim?
Zobacz też:
Nazwy miesięcy należą do tej warstwy języka, której używamy codziennie, rzadko zastanawiając się nad jej pochodzeniem. Tymczasem polskie nazewnictwo związane z kalendarzem stanowi interesujące świadectwo dawnej kultury.
Łacińsko-rzymska geneza nazwy miesięcy
W starożytności rok rozpoczynał się od… marca, czyli mensis Martius (na cześć boga Marsa), a liczył tylko 10 miesięcy i określany był mianem roku Romulusowego. Sytuacja uległa zmianie po reformie wprowadzonej przez Numę Pompiliusza, który dodał dwa miesiące poprzedzające wcześniej wspomniany.
Jak wskazuje Robert Bobkowski: Nazwy miesięcy w kalendarzu rzymskim były ściśle związane z kultem religijnym lub też określały kolejny miesiąc roku. Ponieważ pierwotnie w starożytnym Rzymie pierwszym miesiącem roku był marzec, więc wrzesień, jako dziewiąty według dzisiejszych obliczeń, nazywał się september ‘siódmy’, październik - october był ósmy w kolejności.
Łacińskie nazwy miesięcy, które zostały później przejęte przez języki romańskie, język angielski, a także język niemiecki pochodzą głównie od rzymskich bogów, wodzów lub liczb. Tak jest w przypadku miesiąca określanego jako Ianuarius, którego nazwa pochodzi od imienia starogreckiego Janusa, boga początków, bram, przejść, drzwi i czasu. Z kolei Februarius można wywodzić od słowa februare, oznaczającego „oczyszczać” oraz februum - „środek oczyszczający” (lub „ofiarę oczyszczającą”), ponieważ w starożytnym Rzymie był to miesiąc poświęcony rytuałom oczyszczającym, które przygotowywały ludzi i miasto na nadchodzący nowy rok. Wspomniany już Martius, który wywodzi się od Marsa, boga wojny i ojca Romulusa, któremu ten miał poświęcić pierwszy miesiąc w roku. Tuż po nim następował Aprilis, wywodzący swą nazwę od łacińskiego aperire, oznaczającego „otwierać” i symbolizującego budzenie się przyrody do życia. Z kolei Maius miał prawdopoodbnie odwoływać się do bogini Mai, matki Hermesa, opiekunki ziemi, odpowiedzialnej za wzrost i rozwkwit przyrody. Po nim następował Junius, którego nazwa pochodzi od Junony, żony Jowisza, a za po nim nadchodził Julius, nazwany tak na cześć Juliusza Cezara (poprzednio Quintilis – piąty). Kolejny miesiac otrzymał nazwę Augustus na pamiątkę cesarza Oktawiana Augusta, ale pierwotnie określano go jako Sextilis, bowiem był on szóstym miesiącem w kalendarzu. Kolejne cztery miesiące, czyli: September, October, November, December wywodzą swe nazwy od liczb 7, 8, 9, 10, ponieważ zgodnie z początkowymi założeniami, przed reformą, takie własnie numery porządkowe posiadały.
Skąd pochodzą polskie nazwy miesięcy?
W przeciwieństwie do wielu języków europejskich, które przejęły nazwy miesięcy głównie z tradycji łacińsko-rzymskiej, polszczyzna w dużej mierze zachowała nazwy słowiańskie. Polskie nazwy miesięcy wpisane zostały w rytm życia dawnych Słowian. Opracowane zostały na bazie obserwacji życia i przyrody i ukazują świat widziany oczami dawnych mieszkańców, będących rolnikami, bartnikami, zbieraczami, hodowcami, a więc ludźmi żyjącymi w ścisłym związku z cyklem natury. Kalendarz był dla nich nie tylko systemem rachuby czasu, ale także praktycznym opisem roku gospodarczego. Każda nazwa niosła informację o tym, co w danym okresie dzieje się w przyrodzie albo jakie czynności należy wtedy wykonywać. Warto tu wskazać chociażby na takie egzemplifikacje jak kwiecień, w którym przyroda ożywa w pełni po okresie zimowego letargu i kwitnie, czy lipiec, w którym kwitną lipy, albo listopad, kojarzący się z opadającymi z drzew liśćmi.
Styczeń
Pierwszym miesiącem otwierającym nowy kalendarz jest styczeń. Posiada on niejednoznaczną etymologię. Najczęściej wyprowadza się ją od czasownika „stykać”. Ma to nawiązywać do tego, że w tym właśnie czasie stykają się dwa lata: stary rok i nowy. Dodatkowo, należy zaznaczyć, że w dawnej polszczyźnie funkcjonowała również forma „tyczeń”, którą wiąże się z „tykami”, czyli drewnianymi żerdziami przygotowywanymi zimą przez gospodarzy. Według innej interpretacji nazwa może mieć związek z czasownikiem „siekać”, odnoszącym się do zimowego wyrębu drewna. Niezależnie od wyboru konkretnej hipotezy, „styczeń” pozostaje nazwą silnie związaną z przełomem: roku, zimowego gospodarowania i przygotowań do kolejnych prac.
Luty
Geneza nazwy drugiego miesiąca jest bardziej oczywista i nawiązuje do dawnej polszczyzny, która operowała przymiotnikiem „luty”, oznaczającym „srogi”, „okrutny”, „ostry”. Drugi miesiąc roku nazwano więc od surowości zimy. W dawnej wyobraźni ludowej był to czas najcięższych mrozów, śniegu, lodu i trudnych warunków życia. Pierwotne znaczenie słowa zatarło się i dziś niewiele osób zdaje sobie sprawę z tego, co oznaczało. Zachowało się jednak w nazwie miesiąca jako językowa skamielina dawnego sposobu opisywania świata.
Marzec
Marzec wyróżnia się swą nazwą na tle innych miesięcy. Przyczyna drzemie w fakcie, że geneza pochodzenia tej nazwy nie jest rodzima. Wywodzi się bowiem tradycji łacińskiej i pochodzi od Martius, czyli miesiąca poświęconego Marsowi, rzymskiemu bogowi wojny. W starożytnym Rzymie marzec miał szczególne znaczenie, ponieważ pierwotnie otwierał rok i rozpoczynał sezon działań wojennych. Nazwa ta została zaadaptowana na polski grunt.
Kwiecień
Czwarty miesiąc w roku to czas, kiedy przyroda zachwyca, a roślinność zaczyna intensywnie się rozwijać. Kwitną kwiaty, drzewa, krzewy, a nazwa miesiąca oddaje ten stan, wywodząc swą etymologię od rzeczownika „kwiat” i czasownika „kwitnąć”. Jest więc bezpośrednim świadectwem obserwacji przyrody.Tym samym jest to typowo agrarno-przyrodnicza nazwa.
Maj
Maj to drugi miesiąc w polskim kalendarzu, którego nazwa nie jest rodzimego pochodzenia. Wywodzi się bowiem z łaciny, od słowa Maius. W tradycji rzymskiej nazwę tę łączono z boginią Mają - matką-ziemią, boginią wzrastania, kojarzoną z płodnością i wiosennym rozkwitem. Jest to zatem nazwa obca, ale jej znaczenie kulturowe dobrze współgrało z doświadczeniem klimatycznym Europy Środkowej. Stanowi ona zatem świadectwo wpływu kultury śródziemnomorskiej i kalendarza rzymskiego na języki europejskie.
Czerwiec
Czerwiec to jedna z najciekawszych polskich nazw miesięcy. Wywodzi się od słowa „czerw”, oznaczającego larwę lub robaka, a przede wszystkim od czerwca polskiego. To owad, z którego pozyskiwano niegdyś czerwony barwnik. W dawnej Polsce barwnik ten miał znaczenie gospodarcze, ponieważ używano go do farbowania tkanin. Nazwa miesiąca nie odnosi się więc pierwotnie do koloru czerwonego jako takiego, lecz do konkretnego zjawiska przyrodniczo-gospodarczego, czyli okresu zbierania czerwca. Warto zaznaczyć, że nazwa tego miesiąca upamiętnia dawne, niemal zapomniane, praktyki.
Lipiec
Geneza nazwy siódmego miesiąca nie posiada romantycznej historii. Pochodzi po prostu od lipy, czyli drzewa ważnego w kulturze słowiańskiej. Była bowiem ceniona jako drzewo miododajne, lecznicze i symboliczne. Słowianie uważali ją za drzewo błogosławione, któremu przypisywano m.in. moc ochrony przed złem.
Jak czytamy w artykule opublikowanym na stronie internetowej Muzeum Wsi Kieleckiej: „Drzewo to również miało właściwości ochronne – często sadzono je w pobliżu chałup, zagród i obejść, aby chronić zabudowania przed pożarami”.
Co więcej, lipy kwitną właśnie w lipcu, a ich zapach, obecność pszczół i znaczenie dla bartnictwa oraz późniejszego pszczelarstwa jest niezmiernie ważne. Podsumowując, to kolejny przykład nazwy przyrodniczej.
Sierpień
Nazwa sierpnia wywodzi się od „sierpa” - narzędzia używanego podczas żniw. Jest to nazwa związana z pracą rolniczą, a dokładniej z okresem zbioru zbóż. W społeczeństwie agrarnym żniwa były jednym z najważniejszych momentów roku, decydującym o przetrwaniu wspólnoty. Nazwa ta pokazuje, że dawny kalendarz był kalendarzem pracy. Nie chodziło jedynie o abstrakcyjne liczenie dni, ale o wskazanie czasu właściwego dla określonych czynności. W sierpniu używano sierpa, zatem miesiąc nazwano od narzędzia, które najlepiej symbolizowało jego funkcję gospodarczą.
Wrzesień
Dziewiąty miesiąc roku to jeden z najpiękniejszych okresów. Zazwyczaj panuje piękna pogoda, a przyroda zachwyca feerią barw. W tym czasie kwitną też wrzosy, rośliny charakterystyczne dla schyłku lata i początku jesieni, od których wywodzi się nazwa miesiąca. Pod względem słowotwórczym „wrzesień” reprezentuje ten sam mechanizm, który widzimy w nazwach „kwiecień” i „lipiec”, ponieważ nazwa miesiąca ukuta została od nazwy rośliny lub zjawiska roślinnego typowego dla danego czasu. Jest to bardzo stary sposób porządkowania rzeczywistości, oparty na obserwacji powtarzalnych cykli przyrody.
Październik
Nazwa „październik” pochodzi od „paździerzy”, czyli zdrewniałych części łodyg lnu lub konopi, oddzielanych podczas obróbki włókna. Określenie to jest silnie związane z dawnym przetwórstwem roślinnym. Jesienią zajmowano się m.in. międleniem i czesaniem lnu oraz konopi, a pozostałością tych czynności były właśnie paździerze. I choć zajęcie to już dawno odeszło do lamusa, sama nazwa przetrwała w języku jak nazwa miesiąca. Tym samym utrwalono fragment kultury materialnej związanej z produkcją włókna, tkanin i odzieży.
Listopad
Listopad w powszechnej świadomości pozostaje jednym z najsmutniejszych miesięcy, kojarzących się z opadającymi z drzew liśćmi. I to właśnie one posłużyły jako inspiracja do nadania nazwy. Jest to przykład nazwy opisowej, niemal poetyckiej, ale zarazem bardzo konkretnej. Listopad wskazuje na późną jesień, czas ogołacania drzew, skracania dnia i przygotowania przyrody do zimy.
Grudzień
Rok kalendarzowy zamyka grudzień. Jego nazwa pochodzi od „grudy”, czyli zamarzniętej bryły ziemi. Odnosi się ona do stanu gleby w początkach zimy, kiedy ziemia twardnieje pod wpływem mrozu. Jest to nazwa rolniczo-klimatyczna, związana z doświadczeniem człowieka pracującego na ziemi. W społeczeństwie agrarnym stan gruntu miał ogromne znaczenie praktyczne. Zamarznięta, grudkowata ziemia oznaczała koniec wielu prac polowych i wejście w okres zimowego spoczynku. Miesiąc ten wieńczy cykl roczny, podkreślając swą nazwą surowość klimatu.
Historia zapisana w języku
Polskie nazwy miesięcy są zabytkiem języka i kultury. Utrwalają dawną relację człowieka z przyrodą, rolnictwem i lokalnym rytmem życia. Należy jednak zaznaczyć, że w kalendarzu polskim spotykają się dwa porządki. To rodzimy, słowiański, oparty na obserwacji natury i pracy, oraz obcy - łacińsko-rzymski, widoczny przede wszystkim w nazwach „marzec” i „maj”. Więkoszść nazw miesięcy to ślady kwitnienia, mrozu, żniw, obróbki lnu, opadania liści i zamarzania ziemi. Dzięki temu polszczyzna zachowała kalendarz, który jest zarazem opisem dawnego świata.
Źródła:
- A. Brückner, Słownik etymologiczny języka polskiego, Kraków 1927.
- R. Bońkowski, Łacińskie nazwy miesięcy i ich miejsce w dzisiejszej słowiańszczyźnie [w:] K. Kleszczowa, J. Sobczykowa (red.) Śląskie studia lingwistyczne, Katowice 2003, s. 343-348.
- K. Kon, O ludowym pochodzeniu kalendarza, czyli skąd się wzięły nazwy miesięcy [online:] www.polszczyzna.pl,
- www.wsjp.pl,
- www.nck.pl,
- www.mwk.com.pl.
