Toledo. Historia najszczęśliwszego miasta Hiszpanii w pigułce
Toledo, stolica autonomicznego regionu Castilla La Mancha, Polakom może kojarzyć się z książką Miguela de Cervantesa „El ingenioso hidalgo don Quijote de la Mancha” („Przemyślny szlachcic. Don Kichot z Manczy”) natomiast niewiele osób wie, że przez niemal 200 lat było stolicą Królestwa Wizygotów (567-712), a później, za czasów Filipa II, uznawano je za „ciudad imperial” (stolicę imperium). W średniowieczu stolica była tam, gdzie akurat przebywał królewski dwór lub gdzie obradowały Kortezy, dlatego mnóstwo miast i miasteczek hiszpańskich uznaje się za główne miasto Królestwa. Według hiszpańskich historyków Toledo umownie uważane jest za pierwszą stolicę zjednoczonego królestwa Hiszpanii. W 1480 roku królowa Izabela powołała w Toledo Kortezy, co dodatkowo wzmocniło polityczną rolę miasta, a „los toledanos” do dziś patrzą z góry na Madryt, jako ten drugi i mniej historyczny.
Toledo na pewno jest jednym z najpiękniejszych i najbardziej intrygujących miast świata. To ponad 3000 lat historii oraz jedno z najlepiej zachowanych casco historico (stare miasto) w Europie. Miasto pisało swoje niezwykłe dzieje w kolejnych epokach. Od Cesarstwa Rzymskiego poprzez państwo Wizygotów, czasy muzułmańskie, złoty okres średniowiecza, kiedy trzy największe religie żyły w jednym mieście, piękny renesans (Cervantes, Lope de Vega, El Greco) aż do momentu przeniesienia stolicy do Madrytu w 1561 r. i powolnego zapomnienia. W XIX wieku „odkrył” je na nowo, Gustavo Adolfo Becquer, poeta okresu romantyzmu, którego zachwycał romantyczny charakter i malownicze położenie nad brzegami rzeki Tag. To on napisał słynne w Hiszpanii „Rimas y leyendas” („Rymy i legendy”), które do dziś inspirują pisarzy hiszpańskich.
Wielkowymiarowość miasta–tortu
Toledo zwane jest przez lokalnych przewodników tortem, im głębiej sięgasz tym starsze warstwy historii miasta odkrywasz. Starożytność, średniowiecze, renesans, barok... To też jedno z nielicznych miast na świecie kilku kultur, porównywane do Jerozolimy czy Stambułu. Trzy najważniejsze religie: judaizm, chrześcijaństwo i islam funkcjonowały tu przez wieki. Co prawda wielu historyków hiszpańskich słusznie uważa, że słynny slogan reklamowy „Toledo, miasto trzech kultur” (Toledo, la ciudad de tres culturas) jest nietrafiony, ponieważ wyznawcy trzech religii nigdy nie współpracowali, a jedynie tolerowali się wzajemnie. Natomiast bez wątpienia miasto wywarło ogromny wpływ nie tylko na dzieje Hiszpanii, ale i świata, a położenie geograficzne czy raczej położenie geopolityczne odegrało tu rolę podstawową.
Kiedy z góry patrzy się na rzekę, która stworzyła Toledo i jego wielkość przychodzi do głowy postać El Greco czyli Domenikosa Theotokopulosa, który poświęcił kilka swoich obrazów pejzażom miasta. Toledo położone jest w środku mesety iberyjskiej (wyżyny), otoczone wzgórzami oraz rzeką Tag. Rzeka otacza górę, którą już starożytni Rzymianie wybrali na założenie Toletum, miasta w iberyjskiej kolonii Cesarstwa. Później Wizygoci przenieśli swoją stolicę z francuskiej dziś Tuluzy po podbiciu Hispanii. Muzułmanie kilka wieków później wkroczyli do Toledo, również doceniając umiejscowienie miasta. Miasto nigdy nie zostało zdobyte ze względu na swoją lokalizację. Zmiany władców następowały tutaj na drodze pokojowej.
Rzymskie Toletum
Hispania była bardzo dobrze rozwiniętą, rzymską kolonią. Do dziś zachowały się piękne miasta jak Barcino, Tarraco, Lugo czy Segobriga, gdzie znajdowały się imponujące fora rzymskie, circos romanos, wille z mozaikami. Toletum z racji swojego położenia również posiadało piękny akwedukt: dziś jego elementy zachowane są głęboko w podziemiach starego miasta. Badania archeologiczne trwają praktycznie bez przerwy od wielu lat. Ślady rzymskiego Toletum widoczne są też na powierzchni: to m.in. circo romano rozciągające się na na północ od starego miasta. Dostrzec można też fragmenty rzymskich dróg z wyżłobieniami po kołach starożytnych środków transportu.
Gdzie znajdowało się forum w Toletum lub bazyliki i świątynie starożytnego miasta? Prawdopodobnie pod zamkiem Alcazár, a także w okolicy placu urzędu miasta, blisko Katedry w Toledo. Warto nadmienić, że w początkach średniowiecza katolicy budowali swoje katedry na pozostałościach rzymskich świątyń, co miało być znakiem wyższości chrześcijaństwa nad pogaństwem. Na dzisiejszym placu Zocodover, blisko Alcazár, w podziemiach którego znajdują się pozostałości rzymskiego Forum, znaleźć można znaki krzyża wyżłobione w prawdopodobnie starożytnych kolumnach, co może świadczyć o tym, że rzymskie Toletum też miało swoich pierwszych, działających potajemnie chrześcijan. W okolicy można też zobaczyć fundamenty rzymskich willi i całkiem dobrze zachowane rzymskie mozaiki.
Polecamy e-book Kacpra Nowaka – „Konkwista. W imię Boga, złota i Hiszpanii”
Wizygocka stolica i okres muzułmański
Wizygoci – zwani też Gotami Zachodnimi, germański lud, który przyjął arianizm w VI wieku, a później katolicyzm. Najpierw w Galii, a potem w Hiszpanii rozpoczęli swoje rządy, zachwycając sztuką i literaturą. Przeniesienie stolicy do Toledo było podkreśleniem znaczenia miasta leżącego w centrum królestwa. Dziś po Wizygotach zostały elementy architektury jak np. kolumny rzeźbione w Kościele San Salvador, zachowane łuki podkowiaste w pałacach czy piękna biżuteria (wizygockie korony) w Muzeum Kultury Wizygockiej, ale również tzw. kultura niematerialna tj. msze w obrządku wizygockim, które można wysłuchać np. w Boże Ciało. Wizygoci wprowadzili chrześcijaństwo (arianizm), a później katolicyzm jako religię państwową, co w tamtych czasach było oznaką nowoczesności i kultury europejskiej. Rozwój Królestwa był dynamiczny, Wizygoci korzystali też z obecnego w mieście rzymskiego legatu.
Ciemną stroną Królestwa był brak tolerancji innych religii ze strony władców i elit. Żydzi, mieszkający w Toledo już od czasów rzymskich, zmuszani byli do przejścia na katolicyzm. Część z nich dokonywała przymusowych konwersji, ale duża grupa Sefardyjskich Żydów wolała znosić prześladowania niż zmienić wiarę. Niechęć do wizygockich rządów wybuchła w momencie najazdu muzułmańskiej armii Tarika na te tereny w 711 roku. Żydzi otworzyli swoje domy i bramy miasta, by wpuścić do niego nowych władców.
Mieszkańcy Toledo przez kolejne wieki zmieniali wiarę pod wpływem prześladowań i nacisku aktualnych władz miasta, tworząc mieszankę ras, kultur i religii. W zależności od władcy innowiercy posiadali lub nie autonomię religijną, ale nigdy trzy religie nie były zrównane w prawach w jednym czasie. Zawsze wyznawcy jednej lub dwóch z nich byli w jakimś stopniu dyskryminowani.
Rozrastające się państwo Berberów na północy Afryki poszukiwało nowych terenów do zasiedlania, a leżący blisko Półwysep Iberyjski był łatwym kąskiem. W 711 roku tereny Hiszpanii zostały zaatakowane przez wojska arabskie i po przegranej bitwie pod Guadalate (Kadyks) i śmierci wizygockiego króla Roderyka, Kordoba poddała się, a Toledo przemianowano na Tulaytulah. Dawna stolica Królestwa, z dobrą infrastrukturą, stała się ważnym miastem Kalifatu Kordoby.
Historycy spierają się co do tego czy najazd muzułmański rzeczywiście był krwawy, zwłaszczam żnie wszystkie miasta dawnego Królestwa Wizygotów stawiały opór. Wokół przejęcia przez Arabów Półwyspu Iberyjskiego narosło wiele legend, a sami Hiszpanie współcześnie podzieleni są co do oceny tego okresu.
Przez kolejne 300 lat do Toledo wkroczyły język, sztuka i nauka arabska, które zmieniły miasto w perłę do dziś podziwianą przez turystów. Nie zachował się monumentalny zespół pałacowy al Ma’mum, porównywany wielkością do Alhambry z Granady. Jedynie w piwnicach Alcazár podziwiać można częściowe fundamenty założenia, a w Centrum Sztuki Współczesnej prezentowane są bogato dekorowane ściany pałacu, odkryte w trakcie badań archeologicznych. Mezquita Cristo de la Luz (Meczet Światła) zachwyca, ale należy pamiętać, że tych meczetów było w mieście wiele i po zmianie ich na kościoły powstał typowy dla Hiszpanii styl „mudejar”.
Warto wspomnieć o zakorzenionym w języku hiszpańskim powiedzeniu pasar una noche toledana – w dosłownym tłumaczeniu to „przeżyć noc toledańską” czyli bezsenną, ciężką i często przerażającą. Powiedzenie wywodzi się z legendy toledańskiej jak to Amrus ben Yusuf, muzułmański gubernator miasta, miał zaprosić do zamku Alcazár na kolację ważnych mieszkańców, którzy zgodzili się przyjąć islam (tzw. muladies), ale były co do nich wątpliwości, czy nie będą spiskować przeciwko kalifowi w Kordobie. Legenda mówi, że w trakcie przyjęcia zostali jeden po drugim zabici poprzez ścięcie głów, które później zawisły wokół murów miasta, ku przestrodze dla ewentualnych przyszłych zdrajców. Legenda ta powstała już w czasach rekonkwisty.
Arabski czas był dla Toledo niezwykle owocny. Pierwsza w Europie szkoła tłumaczy Escuela de la tradutores, rozwinięta za czasów katolickiego króla Alfonso X Mądrego, bazowała na spuściźnie arabskich uczonych, ich badaniach meteorologicznych i astronomicznych, czy na muzyce i literaturze.
Polecamy e-book Łukasza Ścisłowicza pt. „Pastuch panem Rzymu”:
Po tym owocnym naukowo i literacko okresie w historii miasta pozostały piękne budowle jak meczet Cristo de la Luz (zmieniony potem w kościół katolicki), meczet de la Tornerias, imponująca Brama Słońca (Puerta del Sol), brama Alfonsa VI Zdobywcy, kościół Santiago del Arrabal, kościół Santos Justo i Pastor, łuki z arabskimi dekoracjami i pozostałości fundamentów Palacio de al- Ma’mum. Niematerialne dziedzictwo muzułmańskie jak arabskie woluminy czy mapy w Bibliotece Toledo w Alcazár to też arabski dorobek.
W tym okresie katolicy, dawna wizygocka elita, byli prześladowani. Przejęto ich majątki, zmuszono do zmiany wiary, a status w społeczeństwie spadł. Nie miały jednak miejsca rytualne mordy, jak później głosiły legendy okresu rekonkwisty katolickiej.
W 1085 roku, kiedy to król hiszpański Alfonso VI „Zdobywca” wkroczył do Toledo i odbił je, zaczął się symboliczny koniec arabskiego okresu w historii miasta. Król nadał pewne prawa muzułmanom, ale wielu z nich nie chciało zostać w chrześcijańskim mieście i zdecydowało się na wyjazd. Duża część przyjęła katolicyzm, stając się konwertytami. Zaczął się proces przebudowywania meczetów na katolickie kościoły, m.in. wielki meczet w Toledo przebudowano na katedrę. Ten synkretyzm architektoniczny związany ze zmianą arabskich motywów architektonicznych na chrześcijańskie, nazwany został stylem „mudejar”. W każdym z katolickich kościołów w Toledo widać arabskie okna, łuki czy charakterystyczną wieżę, dawny arabski minaret.
Templariusze w Toledo i schyłek świetności miasta
W końcu XI wieku papież Urban II na synodzie w Clermont ogłosił potrzebę odbicia Jerozolimy z rąk muzułmanów, co dało początek wyprawom krzyżowym. Papież powołał zakony rycerskie, z których najbardziej znanym stał się zakon templariuszy. Po upadku Jerozolimy templariusze udali się na Półwysep Iberyjski, by walczyć z muzułmanami.
Historycy dokładnie nie wiedzą, kiedy się pojawili w Toledo, ale pozostałe po nich legendy oraz miejsca wskazują na to, że miasto było dla zakonu bardzo ważne. W okolicy jest mnóstwo pueblos z zamkami czy kościołami templariuszy. Przykładem może być Montalbán (50 km od miasta Toledo) gdzie zamek i kościół uważa się za jeden z najważniejszych ośrodków w Kastylii. Casco historico Toledo kryje w sobie tajemniczą dzielnicę bario del Templo, pełną wąskich uliczek callejones y rincones. Historyczne nazwy ulic takie jak Calle del Diablo (Ulica Diabła) czy Calle del Infierno (Ulica Piekła) również wpływają na wyobraźnię. Według toledańskich historyków oraz archeologów kościół San Miguel oraz Casa del Templo to miejsca kultu. Czy faktycznie praktykowano tu czarną magię, co w 1308 zarzucono templariuszom w trakcie procesu we Francji? Ta legenda jest chętnie przekazywana dziś turystom z całego świata podczas nocnych oprowadzań po bario del Templo.
Renesans przyniósł Toledo niezwykły rozkwit kulturalny i artystyczny. Jednak w kolejnych stuleciach, wraz z utratą statusu stolicy oraz znaczenia jako głównego ośrodka królewskiego i administracyjnego pozycja Toledo zaczęła słabnąć.
Na bramach znaleźć można słynne znaki kielni i trójkąta, co badacze wiążą z pamięcią o templariuszach a także praktykowaniem czarnej magii i obecnością masonerii. Toledo zaczęło kojarzyć się z fanatycznym katolicyzmem, stosami na placu Zocodover, polowaniem na czarownice i wypędzeniem Żydów. Miasto stało się symbolem zacofania i przesądów. Gdy w okolicy rozwijał się Madryt jako piękna nowoczesna stolica Królestwa, Toledo z całymi zespołami klasztorów i pałaców stawało się zrujnowanym miastem. Był to czas, kiedy jeszcze nie uznawano określenia zabytek, a domy sprzed wieku były po prostu stare i przewidywane do wyburzenia. Toledo w tamtym okresie stało się prowincjonalnym miastem. Zabudowa popadła w ruinę, kościół przy udziale trybunałów hiszpańskiej inkwizycji ciągle prowadził procesy w celu znalezienia czarownic. Wybitni intelektualiści czy artyści przenieśli się do Madrytu, by być blisko królewskiego dworu. Czarownice z Toledo są dziś częścią miejskiej legendy, symbolicznie łączonej z początkiem schyłku dawnej świetności miasta.
Zapisz się za darmo do naszego cotygodniowego newslettera!
Bibliografia:
G.A. Becquer, Rimas y leyendas, Wydawnictwo Casal, 2001.
B.A. Caltos, Królestwo Wiary. Nowa historia muzułmańskiej Hiszpanii, Warszawa 2019.
K.J. Kowalska, Polski El Greco. Ekstaza św. Franciszka. Niezwykła historia odkrycia i ocalenia obrazu, Warszawa 2018.
J.L.A. Oliva, Toledo secreto, Toledo 2013.
L.R. Padrón, P.P. Saz, Toledo Acuarelas de viaje, Toledo 2023.
Netografia:
www.elmundo.es www.toledospain.click www.latribunadetoledo.es www.histmag.org
redakcja: Jakub Jagodziński
