Wrześniowo-październikowy „Odkrywca” 2026 już dostępny!
Szczególnie polecamy
Skarby Września 1939 – fakty, legendy, mity
Andrzej Daczkowski
Złoto Banku Polskiego, kosztowności Funduszu Obrony Narodowej, arrasy wawelskie, zbiory Czartoryskich, rękopisy Biblioteki Narodowej, wojskowe sztandary, kasy pułkowe i prywatne depozyty. We wrześniu 1939 roku próbowano ocalić nie tylko ludzi. W pośpiechu wywożono, ukrywano i powierzano przypadkowym osobom przedmioty, których wartość była nie tylko materialna, ale również symboliczna.
Andrzej Daczkowski porządkuje najważniejsze polskie historie skarbowe związane z kampanią 1939 roku. Przypomina ewakuację złota Banku Polskiego, w której uczestniczyła między innymi Halina Konopacka, oraz dramatyczne losy Funduszu Obrony Narodowej. Opisuje również drogę arrasów Zygmunta Augusta i Szczerbca, zagładę części kolekcji Czartoryskich, zaginiony „Portret młodzieńca” Rafaela, ratowanie najcenniejszych rękopisów i ukrywanie wojskowych sztandarów.
To opowieść o skarbach ocalonych, zrabowanych i odnalezionych po latach, ale także o przedmiotach, których los nadal pozostaje nieznany. W wielu przypadkach dokumenty urywają się w połowie drogi, a ich miejsce zajmują relacje, domysły i legendy. Niektóre z nich mogą jednak zawierać ślad prawdy.
Przywrócić imiona żołnierzom Września’39
Andrzej Daczkowski
Na Starym Cmentarzu Jenieckim w Łambinowicach archeolodzy odnaleźli trzy groby należące do zapomnianej kwatery polskich jeńców wojennych. Badania nie kończą się na odsłonięciu szczątków. Ich najważniejszym celem jest ustalenie nazwisk pochowanych tam żołnierzy i przekazanie tej wiedzy rodzinom.
O prowadzonych pracach opowiadają dr Dawid Kobiałka z Instytutu Archeologii Uniwersytetu Łódzkiego oraz Marek Michalski. Polski charakter pochówków potwierdzają odnalezione zabytki: żołnierski znak tożsamości, elementy mundurów oraz guziki, w tym egzemplarz z sygnaturą przedwojennego łódzkiego producenta Bronisława Grabskiego.
Przez obóz Lamsdorf mogło w pierwszych miesiącach wojny przejść około 70 tysięcy polskich żołnierzy. Wielu z nich do dziś spoczywa bezimiennie. Artykuł pokazuje, jak archeologia, badania archiwalne i współczesne analizy mogą pomóc odzyskać ich tożsamość.
Las przemówił po 80 latach
Anna Majer
Kilkanaście centymetrów miedzianej rurki wystającej spod leśnej ściółki łatwo byłoby uznać za zwykły odpad. Milan Litwinowicz nie przeszedł jednak obok znaleziska obojętnie. Przypadkowe wyjście do lasu w pobliżu Fortu Gerharda w Świnoujściu doprowadziło do odkrycia fragmentów, które mogą pochodzić z alianckiego samolotu.
Wśród zabezpieczonych przedmiotów znalazły się części aluminiowej konstrukcji, pleksi, amunicja kalibru 0,303 British, brytyjska końcówka wysokociśnieniowa oraz miedziana rurka z oznaczeniem „T7”. Podobne elementy stosowano w instalacjach lotniczych współpracujących z silnikami Rolls-Royce Merlin, montowanymi między innymi w samolotach Avro Lancaster, Spitfire i Mosquito.
Znaleziska przekazano Muzeum Obrony Wybrzeża. Teraz każdy numer, fragment metalu i szczegół konstrukcyjny może przybliżyć badaczy do ustalenia typu maszyny oraz miejsca katastrofy sprzed ponad 80 lat.
Pełny spis treści numeru
ODKRYCIA I POSZUKIWANIA
Las przemówił po 80 latach. Fragmenty samolotu mogą wskazać miejsce wojennej tragedii ANNA MAJER
Więcej niż wrak. Jak detale zdradzają historię B-17 BOGDAN MUCHA
Podkurczone nogi i dekapitacje ANDRZEJ DACZKOWSKI
W cieniu okopu. Odkrycie niemieckich żołnierzy przy ulicy Spokojnej w Lublinie. Część 1 AGATA SALAMUCHA
WRZESIEŃ 1939
Wrzesień 1939. Śląsk pod ogniem niemieckiej 5. Dywizji Pancernej TOMASZ MUSKUS
Przywrócić imiona żołnierzom Września’39 ANDRZEJ DACZKOWSKI
Skarby Września 1939 – fakty, legendy, mity ANDRZEJ DACZKOWSKI
WYWIAD
Symbole po nieobecnych. Jak czytać znaki przeszłości, gdy źródła milczą ANNA MAJER
KULISY HISTORII
Sławomir Orłowski. Wielki konfabulant Bursztynowej Komnaty MACIEJ BARTKÓW
Zbrodnia przy starej kopalni KRZYSZTOF „CZARNY” KRZYŻANOWSKI
FORTYFIKACJE
Fortyfikacje Przedmościa Bratysławy (1936–1938). Budowa, struktura i uzbrojenie czechosłowackich umocnień na południowej granicy JACEK JAROSZ
MUNDURY WOJSKOWE
Telefonista z 2 Korpusu Polskiego z okresu walk we Włoszech w roku 1944
KSIĘGARNIA ODKRYWCY
Nowości wrzesień–październik
Wydanie cyfrowe „Odkrywcy” 9–10/2026 jest dostępne od 4 września, a wydanie drukowane trafi do sprzedaży 7 września 2026 roku. Numer można znaleźć w salonach Empik, Inmedio, Garmond, Relay i Ruch, a także w formie e-wydania w serwisie e-Kiosk.pl.
