Zanim nastało Księstwo Mazowieckie: Mazowszanie i przedpiastowska historia regionu

Wyodrębnienie Mazowsza jako osobnego tworu we wcześniejszym średniowieczu to zadanie obarczone dużym ryzykiem. Nie wiadomo bowiem, jakie dokładnie tereny powinniśmy do niego zaliczyć, nie mamy też żadnej wiedzy na temat wspólnych cech mieszkańców tego (mgliście określonego) obszaru w dorzeczu środkowej Wisły, poza tym, że byli to Słowianie zachodni. Skąd zatem mówimy o wczesnośredniowiecznym Mazowszu i co wiemy o sytuacji tego regionu w okresie przedpiastowskim?

Mazowsze wczesnośredniowieczne

O Mazowszu jako odrębnym, choć z pewnością zróżnicowanym wewnętrznie regionie, badacze mówią najwcześniej dla czasów od przełomu IX i X wieku. Sama nazwa według części uczonych mogła powstać w czasach przedpiastowskich. Trudno jednak nie odnieść wrażenia, że takie wnioski są w większym stopniu wynikiem tradycji historiograficznej, niż mocnego ugruntowania źródłowego. Nie ma bowiem żadnego źródła, które wprost wskazałoby na istnienie Mazowsza jako tworu politycznego przed XI wiekiem. Bardzo ciekawa jest sugestia Przemysława Urbańczyka, że polityczna odrębność tego regionu wiąże się dopiero z działaniami Masława, który starał się zdobyć władzę nad tymi ziemiami.

Zgodnie z koncepcją warszawskiego badacza, stworzenie politycznej odrębności tego obszaru, miało ułatwić oderwanie Mazowsza od państwa Piastów. Kształtowanie wspólnej tożsamości wśród ludności zamieszkującej dany obszar, to częsty zabieg stosowany przez władców, by łatwiej nim zarządzać i przekonać jego mieszkańców do obrony swojej odrębności. Zapewne nigdy nie będziemy dysponować potwierdzeniem, że tak było również w przypadku Mazowsza, choć w mojej ocenie jest to teza przekonująca.

Granice tego regionu rysują się jako nieostre i ulegające wielokrotnym zmianom. Najogólniej można mówić o tym, że Mazowsze było najdalej wysuniętą na północny-wschód rubieżą, która w sensie politycznym oddzielała wielkopolską domenę piastowską od Prusów. Aleksander Gieysztor wskazywał, że „najstarsze ziemie mazowieckie rozciągały się na północ od Wisły i na zachód od Orzyc”. Archeolodzy pisząc o wczesnośredniowiecznym Mazowszu, najczęściej za tereny te uznają XIV-wieczną domenę książąt mazowieckich, co jak słusznie zauważa Maciej Trzeciecki, stanowi swego rodzaju anachronizm. Wydaje się, że zabiegi te odzwierciedlają silną potrzebę wyodrębnienia Mazowsza z pozostałych terenów Słowiańszczyzny zachodniej oraz nad wyraz skromny zasób źródeł pisanych wspominających o wczesnośredniowiecznym Mazowszu.

Najstarszym z nich jest „Powieść lat minionych”, gdzie znalazła się wzmianka dotycząca wydarzeń z lat 40. XI wieku. Nie wiemy jednak nic na temat historii i tożsamości samych Mazowszan. Nazwę tę prawdopodobnie należy uznać za odtoponimiczną, brak bowiem przesłanek na wczesną samoidentyfikację grupy ludzi określanych terminem „Mazowszanie”. Nie było to z pewnością jedno plemię tworzące jakąś koherentną społeczność. Gdyby nawet wyodrębnić taką grupę dla czasów sprzed włączenia tych terenów do państwa Piastów (Dagome iudex wskazuje, że państwo Mieszka I sięgało do styku Prus i Rusi, a więc już obejmowało Mazowsze), to w „Mazowszanach” widzieć należy raczej termin porządkujący i późniejszy, który zbiorczo określał społeczności zamieszkujące ziemie Mazowsza.

Mazowsze w badaniach archeologicznych

Nieco światła na sytuację Mazowsza przedpiastowskiego rzucają badania archeologiczne, które poza kilkoma wyjątkami rozpoczęły się stosunkowo późno, bo dopiero w połowie XX wieku. Najstarszy na tych ziemiach obiekt, który można łączyć z osadnictwem Słowian zachodnich zaliczany jest do grupy założeń znanych także z Podlasia, Wołynia i dorzecza górnego Dniepru. Mimo że nie są to grody rozumiane jako założenia obronne, to w literaturze obiekty te tradycyjnie funkcjonują właśnie pod taką nazwą.

W przypadku Mazowsza mowa o „grodzisku” w miejscowości Szeligi koło Płocka, które powstało w VII lub VIII wieku. Nie ma jasności co do jego funkcji – brakuje tam nie tylko śladów umocnień obronnych, ale nawet stałego zamieszkiwania. Miejsce to zostało zaadaptowane jako naturalne wyniesienie, a w jego obrębie odkryto ślady działalności metalurgicznej oraz ludzkie kości. Świadectwa te zmuszają do odrzucenia tezy o obronnej funkcji założenia w Szeligach. Bardziej prawdopodobne, że był to obiekt o znaczeniu kultowym lub politycznym – miejsce praktyk religijnych lub zgromadzeń i obrzędów związanych z porządkiem społecznym. Mogły być to symboliczne miejsca centralne w krajobrazie tamtejszych Słowian. Podkreślmy jednak, że jest to tylko jeden obiekt o tak wczesnej metryce.

Materiał powstał w ramach dodatku tematycznego „Mazowsze dla Korony”, realizowanego dzięki współpracy z Muzeum Mazowieckim w Płocku. Przedsięwzięcie realizowane jest ze środków Samorządu Województwa Mazowieckiego w ramach zadania „Mazowsze dla Korony. 500-lecie włączenia Mazowsza do Królestwa Polskiego”. Kliknij by zobaczyć pozostałe materiały przygotowane w ramach dodatku!

Właściwe grodziska z terenu Mazowsza są młodsze i datuje się je nie wcześniej niż na połowę, a nawet schyłek IX wieku. Tak wczesną metrykę (do połowy X wieku) ma zaledwie 14 grodzisk. Należy przy tym podkreślić znaczne rozproszenie takich założeń w różnych częściach Mazowsza (południowa, północno-wschodnia oraz tereny w okolicach Płocka). Najstarszy, bo datowany na lata 60. IX wieku, jest gród pierścieniowaty w Nasielsku. Ma średnicę około 80 metrów, otoczony jest fosą i wałem o wysokości do 2 metrów. Jakie funkcje mogły pełnić grody powstałe jeszcze przed powstaniem państwa Piastów?

Część badaczy podkreśla ich znaczenie militarne i obronne, związane z kontrolą terytoriów oraz szlaków handlowych. Przemysław Urbańczyk zwraca jednak uwagę na inny aspekt: jego zdaniem pojawienie się wczesnych grodów nie powinno być łączone z rozwojem gospodarczym, lecz z przekształceniami społecznymi i politycznymi. Miejsca te stawały się przede wszystkim symbolami władzy wyodrębniających się wówczas elit.

Taka interpretacja nie wyklucza militarnej funkcji grodów, lecz nadaje im przede wszystkim znaczenie symboliczne. Ich obronny charakter mógł odzwierciedlać napięte relacje z sąsiadami, ale sama skala budowli miała głośno manifestować pozycję władcy. Wznoszenie tak kosztownych obiektów w celu potwierdzenia swojego prestiżu było zjawiskiem znanym we wczesnośredniowiecznej Europie. Przykład mogą stanowić wielkopolskie grody Mieszka I, ale też duńskie inwestycje Haralda Sinozębego takie jak mosty czy grody pierścieniowe.

Grody te wiele mówią na temat sytuacji społeczno-politycznej w rejonie. Z ich perspektywy możemy śledzić proces kształtowania się społeczności wodzowskich na Mazowszu. Wynika z tego, że w drugiej połowie IX wieku wykształciły się elity, roszczące sobie prawo do sprawowania władzy nad tymi terenami, a wspomniane konstrukcje, miały dowodzić ich pozycji i prawa do sprawowania władzy nad określonym regionem. Jak wskazuje P. Urbańczyk:

„Są one przekonującym dowodem zdolności organizacyjnych, umiejętności mobilizacji wspólnoty i solidarności grupowej sterowanej przez lokalne ośrodki władzy. lch liczba wskazuje, że swego rodzaju ,,moda" polityczna wymagała od pretendujących do zwierzchniej władzy elit, aby zaznaczyły swój status posiadaniem na swoim terytorium grodu”

Proces ten musiał rozpocząć się jeszcze przed włączeniem tych terenów w domenę państwa pierwszych Piastów. Możemy jedynie spekulować, jak wyglądało włączenie tych terenów w orbitę państwa Mieszka I – być może lokalne elity złożyły piastowskiemu władcy coś w rodzaju hołdu, tymczasowo zachowując pozycję lokalnych nadzorców? Tego nie wiemy, ale na podstawie świadectw archeologicznych procesy związane z włączeniem Mazowsza w domenę państwa piastowskiego możemy datować na czasy po drugiej połowie X wieku. Koncepcję o tym, że lokalne elity zaczęły pełnić rolę piastowskich namiestników może potwierdzać to, że w przypadku Mazowsza nie doszło do załamania wcześniejszego osadnictwa – przynajmniej niektóre grody funkcjonowały od czasów przedpiastowskich aż do połowy wieku XI.

Pierwszym mazowieckim grodem uznawanym przez badaczy za jednoznacznie „piastowski” jest warownia w Płońsku, wzniesiona około 977 roku. Kilkanaście lat później powstał gród w Płocku, który szybko stał się kluczowym ośrodkiem o znaczeniu ponadlokalnym. Początki te wyznaczają już jednak nowy rozdział w dziejach regionu. Tymczasem obraz przedpiastowskiego Mazowsza wciąż kryje wiele pytań, na które odpowiedzi przynieść mogą jedynie dalsze badania archeologiczne.

Materiał powstał w ramach dodatku tematycznego „Mazowsze dla Korony”, realizowanego dzięki współpracy z Muzeum Mazowieckim w Płocku. Przedsięwzięcie realizowane jest ze środków Samorządu Województwa Mazowieckiego w ramach zadania „Mazowsze dla Korony. 500-lecie włączenia Mazowsza do Królestwa Polskiego”. Kliknij by zobaczyć pozostałe materiały przygotowane w ramach dodatku!

Bibliografia:

M. Błoński, Dendrochronologia o początkach grodu w Nasielsku, [w:] M. Krasna-Korycińska, M. Żurek (red.), Grody wczesnośredniowiecznego Mazowsza, Archaeologia Hereditas. Prace Instytutu Archeologii UKSW, 4. Warszawa-Zielona Góra, s. 237-242.

M. Dulinicz, Zalążki miast na wczesnośredniowiecznym Mazowszu (X-XII w.), „Rocznik Mazowiecki”, t. 13, 2001, s. 11-23.

A. Gieysztor, Trzy stulecia najdawniejszego Mazowsza (połowa X – połowa X III w.), [w:] Dzieje Mazowsza do roku 1526, red. A. Gieysztor, H. Samsonowicz, Warszawa 1994, s. 85–131.

J. Łempicki, Jeszcze o problemach najstarszego Mazowsza Opublikowano, „Notatki Płockie. Kwartalnik Towarzystwa Naukowego Płockiego”, Tom 34, Numer 1 (138), 1989, s. 11–14.

H. Samsonowicz, Dziedzictwo Piastów mazowieckich, „Studia i Materiały”, t. 7 Dziedzictwo Książąt Mazowieckich Stan Badań i Postulaty Badawcze, 2015, s. 10-15.

W. Szymański, Refleksje na temat początków grodów u Słowian, „Archaeologia Hereditas. Prace Instytutu Archeologii UKSW”, 4. Warszawa-Zielona Góra, s. 31-38.

M. Truszczyński, Kształtowanie się znaczenia nazwy "Mazowsze" na przestrzeni dziejów, ze szczególnym uwzględnieniem XII-XIX wieku, „Studia Ełckie”, t. 14, 2012, 273-287.

M. Trzeciecki, Grody „plemienne” i „wczesnopaństwowe” na Mazowszu (IX–XI w.). Stan badań, problematyka i możliwości interpretacji, „Historia Slavorum Occidentis” 2018, nr 2 (17), s. 42-67.

P. Urbańczyk, Trudne początki Polski, Wrocław 2008.

P. Urbańczyk, Centralne funkcje grodów w społeczeństwach wczesnośredniowiecznych, „Historia Slavorum Occidentis” 2019, nr 2 (21), s. 11-29.

Materiał powstał dzięki współpracy reklamowej z Muzeum Mazowieckim w Płocku.