Bolesław Śmiały: między wielkością a konfliktem
„My zaś sami nie usprawiedliwiamy biskupa-zdrajcy, ani nie zalecamy króla, który tak szpetnie dochodził swych praw” – tymi słowami Anonim tzw. Gall podsumowuje ostatni akt panowania Szczodrego. Tajemniczy zapis kronikarza budzi spory badaczy i sprawia, że ten jeden z najbardziej ambitnych Piastów, jednocześnie należy do najbardziej kontrowersyjnych przedstawicieli dynastii.
Szczodry, zwany także Śmiałym, Srogim, Dzikim, Wojowniczym, prowadził bardzo aktywną politykę – interweniował na Węgrzech, Rusi, w Czechach. Prowokował cesarza rzymskiego, włączył się w jego spór z papiestwem. Źródła odnotowały nawet udział polskich sił w ataku na Anglię w 1069 r. Syn Kazimierza Odnowiciela wzmocnił państwo, przyczynił się do odnowienia arcybiskupstwa w Gnieźnie i w 1076 r. koronował się na króla. Historia zapamiętała jednak monarchę – trzeciego, po Bolesławie Chrobrym i Mieszku II, koronowanego polskiego władcę – głównie z powodu konfliktu z biskupem krakowskim Stanisławem ze Szczepanowa.
Profesor Jerzy Wyrozumski wysoko ocenia i podkreśla imponujące dokonania króla, którego dzieło wymagało „nie tylko odwagi, lecz także zręczności, przebiegłości i umiejętnego użycia wpływów”. A był przy tym, zdaniem badacza, typowym przedstawicielem wieków średnich – „człowiekiem dumnym, próżnym i pozbawionym pokory, nawet w sytuacjach, które jak najbardziej jej wymagały”.
Bolesław Śmiały: pasmo sukcesów na drodze do korony królewskiej
Bolesław II nazywany jest Szczodrym ze względu na rozmach fundacji i hojność wobec poddanych. Kronikarze przekazują historię biednego kleryka obdarowanego przez władcę zgodnie z zasadą, że mógł wynieść tyle kosztowności, ile zdołał zebrać w swoją szatę. Książe objął rządy w 1058 r. jako niespełna dwudziestolatek (urodził się na początku lat czterdziestych XI wieku). Przejął państwo dopiero co podniesione z upadku po okresie anarchii i rozbicia. W jego skład wchodziły ziemie centralne – krakowska i gnieźnieńska, Mazowsze oraz Śląsk, natomiast zwierzchnictwo nad Pomorzem miało charakter bardziej formalny niż rzeczywisty. Księstwo zostało odbudowane po buncie możnych, reakcji pogańskiej i najeździe czeskiego księcia Brzetysława. Zdaniem młodego władcy Polska nie mogła dłużej pozostawać wasalem Cesarstwa, lecz powinna odzyskać status znaczącego gracza w regionie, jaki nadał jej pół wieku wcześniej Bolesław Chrobry. Badacze dopatrują się w jego polityce świadomego nawiązania do ideologii imperialnej oraz dążenia do pełnej suwerenności zewnętrznej, znanej z działań pierwszego króla z dynastii.
Polityka zagraniczna Bolesława Śmiałego opierała się na rozbudowanej sieci sojuszy z państwami ościennymi, której celem było okrążenie wrogiego Cesarstwa oraz jednoczesne ograniczenie wpływów czeskich Przemyślidów. Dążąc przede wszystkim do zahamowania ekspansji niemieckiej, władca skoncentrował się na utrzymaniu dobrych relacji z Węgrami i Rusią. Już w 1060 r. przeprowadził błyskawiczną wyprawę na Węgry, osadzając na tamtejszym tronie swojego sojusznika Belę I. Książę wielokrotnie wykorzystywał węgierskie spory dynastyczne, interweniując tam również w 1063 i 1074 r. Z kolei na kierunku wschodnim w 1069 i 1077 r. osadzał na tronie kijowskim swojego krewnego Izjasława z dynastii Rurykowiczów. Podobnie aktywną politykę prowadził wobec Czech, gdzie również próbował wpływać na wybór władcy balansując między wsparciem a konfliktem. Najpierw poniósł klęskę w wyprawie na Morawy, później popierał kandydatów do tronu czeskiego, a ostatecznie złamał pokój, prowokując niemal interwencję cesarską. Polityka zagraniczna Szczodrego nie tylko podniosła rangę Polski, ale również utworzyła sieć wpływów, jakich wcześniej nie posiadał żaden polski władca. Nieustanne wyprawy sprawiały jednak, że wojska piastowskie pozostawały niemal w ciągłej walce, co miało też swoje negatywne konsekwencje. Długotrwała nieobecność w kraju oraz rosnące koszty wojen zaczęły budzić niezadowolenie.
Więcej długofalowych korzyści dla państwa przyniosła polityka kościelna. Bolesław Śmiały rozumiał, że monarchia nie może istnieć bez najwyższej sankcji religijnej. Jego władza wymagała namaszczenia, a do tego niezbędne było odrodzenie polskiej hierarchii kościelnej i korona królewska. Książę sfinansował odbudowę katedry gnieźnieńskiej, zniszczonej w wyniku czeskiego najazdu. Została ona konsekrowana w 1064 r., a metropolia gnieźnieńska przywrócona dopiero w 1075 r. Odnowiono również biskupstwo w Poznaniu i założono diecezję mazowiecką z siedzibą w Płocku. Władca wspierał rozbudowę klasztorów, fundując m.in. opactwa benedyktyńskie. Piastowski książę zdecydowanie poparł papieża Grzegorza VII w jego konfrontacji z cesarzem Henrykiem IV (znanej pod nazwą sporu o inwestyturę). Choć była to ryzykowna decyzja, która zrażała do polskiego księstwa zachodniego sąsiada, to dzięki niej następca św. Piotra zaakceptował polskie roszczenia do korony królewskiej, na co zapewne nigdy nie zgodziłby się cesarz. W Boże Narodzenie 1076 r. w Gnieźnie Bolesław Śmiały został koronowany na króla przez arcybiskupa Bogumiła. Było to wydarzenie o ogromnym znaczeniu symbolicznym i politycznym. Polska ponownie miała króla, co pozycjonowało ją jako niezależne i suwerenne państwo na mapie chrześcijańskiej Europy.
Polecamy e-book Mariusza Sampa – „Sojusznik czy wróg? Relacje polsko-niemieckie w czasach Mieszka I i Bolesława Chrobrego”
Staraniem księcia powrócono do samodzielnej polityki monetarnej. Denary cechowały się wysoką jakością kruszcu i jednocześnie utrwalały wizerunek potężnego monarchy w świadomości poddanych. Władca dbał o rozwój grodów i bezpieczeństwo szlaków handlowych, ale równocześnie daniny na wojsko stawały się coraz bardziej uciążliwe. Polityczny projekt silnej, scentralizowanej władzy ograniczał wpływy starych elit, co rzecz jasna budziło sprzeciw. Gall Anonim sugeruje, że Bolesław bywał nadmiernie surowy wobec buntowników, a jego represje przybierały drastyczne formy, co w XI stuleciu nie było niczym nadzwyczajnym.
W takich okolicznościach doszło do zderzenia króla z duchownym, który stał się symbolem sprzeciwu.
Bolesław Szczodry i konflikt z biskupem Stanisławem
Z czasem styl rządzenia Bolesława Śmiałego stawał się coraz bardziej autorytarny. To właśnie w tym kontekście należy rozpatrywać konflikt z biskupem Stanisławem – nie jako wyłącznie osobistą chęć zemsty, lecz jako przejaw narastających napięć w państwie i sposobu sprawowania władzy królewskiej.
Jak doszło do tego konfliktu? Historycy, by wymienić choćby Jana Powierskiego i Tadeusza Grudzińskiego, od lat spierają się o jego przebieg i przyczyny – nie istnieje jedna, powszechnie akceptowana wersja wydarzeń. Badacze analizują przede wszystkim relacje zawarte w najstarszych polskich kronikach – autorstwa Galla Anonima (spisana najpewniej w latach 1113-1116) i Wincentego Kadłubka (spisana na przełomie XII i XIII wieku). Profesor Wyrozumski podkreśla, że powinniśmy ufać przede wszystkim we wcześniejszy z przekazów, jako że Kadłubek był w swoim dziele mniej historykiem, a bardziej obrońcą biskupa.
Latem 1077 r. Bolesław Śmiały ponownie interweniował na Rusi, udzielając wsparcia Izjasławowi, zięciowi Mieszka II. Tym samym został wciągnięty w skomplikowaną i wymagającą dużej uwagi sytuację, która zatrzymała go za granicą na wiele miesięcy. Ta przedłużająca się nieobecność okazała się brzemienna w skutki: w kraju wybuchło powstanie. Na wieść o tym część możnych, bez zgody monarchy, samodzielnie wróciła do Polski, by stłumić bunt. Król uznał ten akt za samowolę i obrazę majestatu, co skłoniło go do surowych represji zarówno wobec uczestników powstania, jak i tych, którzy go opuścili.
W obronie prześladowanych wystąpił biskup Stanisław, grożąc królowi klątwą. Bolesław uznał to za zdradę. Zwołano synod z udziałem arcybiskupa gnieźnieńskiego, który – zapewne pod naciskiem monarchy – potępił biskupa. Następnie, bez konsultacji z papiestwem, sam Bolesław wydał wyrok śmierci przez obcięcie członków. Gall Anonim pisał: „Sam będąc pomazańcem, nie powinien był pomazańca za żaden grzech karać cieleśnie. Wiele bowiem mu to zaszkodziło, gdy przeciw grzechowi grzech zastosował i za zdradę wydał biskupa na obcięcie członków. My zaś ani nie usprawiedliwiamy biskupa-zdrajcy, ani nie zalecamy króla, który tak szpetnie dochodził swoich praw.”
Polecamy e-book Marcina Sałańskiego pt. „Wielcy polskiego średniowiecza”:
Egzekucja biskupa, dokonana wiosną 1079 r., według przekazu Kadłubka miała zostać przeprowadzona własnoręcznie przez króla. Choć Bolesławowi II udało się stłumić bunt, nie zdołał odzyskać zaufania możnych. Wśród badaczy trwają spory co do roli jego młodszego brata Władysława Hermana – nie jest jasne, czy był on inicjatorem przewrotu, czy jedynie jego beneficjentem. Opozycja wobec monarchy prawdopodobnie narastała już wcześniej. Możni z Wielkopolski i Mazowsza mogli być niezadowoleni z aktywnej polityki króla wobec sąsiadów, ponieważ sami byli bardziej zainteresowani kierunkiem pomorskim. Niekorzystnie mogła zostać odebrana także koronacja, oznaczająca dążenie do jednowładztwa i centralizacji, co mogło być postrzegane jako prowokacja wobec Cesarstwa.
Śmierć biskupa zapewne stałą się impulsem do działania przeciwników króla. W ciągu kilkunastu miesięcy walk wewnętrznych, Bolesław Śmiały utracił władzę i został zmuszony do opuszczenia kraju, udając się na Węgry. Jak podaje Gall Anonim, nie zsiadł nawet z konia przy powitaniu przez króla węgierskiego Władysława — co miało być oznaką pogardy i wyższości. Według części badaczy Bolesław został otruty, prawdopodobnie w 1082 r. Z kolei późnośredniowieczne podania mówią, że ostatnie kilka lat życia spędził jako pokutujący mnich w benedyktyńskim klasztorze w Ossiach w Karyntii, gdzie miał zostać pochowany i gdzie można oglądać jego „domniemany grób”. Bardziej prawdopodobna hipoteza zakłada, że syn władcy, Mieszko, sprowadził ciało ojca do kraju pod koniec lat osiemdziesiątych XI wieku, a następnie pochowano je w klasztorze w Tyńcu.
Czaszka św. Stanisława, przechowywana jako relikwia w katedrze wawelskiej w Krakowie, nosi ślad tępego uderzenia w tył głowy, które mogło być przyczyną jego śmierci. Od chwili egzekucji wokół postaci biskupa zaczęła narastać legenda i kult, a cudowne zrośnięcie poćwiartowanego ciała interpretowano symbolicznie – jako wyraz pragnienia zjednoczenia podzielonej ojczyzny.
Średniowieczni kronikarze nie przedstawiali konfliktu między biskupem a królem Bolesławem jako starcia Kościoła z państwem. Podkreślali raczej jego moralny wymiar. Z biegiem lat odpowiedzialność za tragedię coraz wyraźniej przypisywano królowi, a biskupa zaczęto postrzegać jako obrońcę sprawiedliwości i wzór moralności. Gall Anonim pisał jeszcze o "buntowniczym biskupie", natomiast już Jan Długosz w XV wieku ukazywał Stanisława jako świętego i wzór cnót chrześcijańskich. Po kanonizacji w 1253 r. kult świętego Stanisława umacniał się, a jego postać nabierała coraz większego znaczenia w życiu religijnym i narodowym Polaków. Papież Jan XXIII ogłosił go, obok św. Wojciecha i Najświętszej Maryi Panny Królowej Polski, głównym patronem Polski. Jan Paweł II nazwał „patronem chrześcijańskiego ładu moralnego”, podkreślając jego aktualność jako moralnego wzorca.
Bolesław Szczodry: monarcha niespełniony i tragiczny
Historia panowania prawnuka Chrobrego ukazuje, jak cienka granica oddziela monarszą potęgę od upadku. To Bolesław Śmiały przywrócił Piastom koronę, wzmocnił Kościół i podniósł prestiż państwa w Europie. Gdyby nagle zmarł, na przykład podczas wyprawy kijowskiej w 1077 r., być może zostałby zapamiętany jako jeden z najwybitniejszych władców w dziejach. Ostatecznie jednak to on doprowadził do konfliktu, który wstrząsnął królestwem i doprowadził do jego upadku. Determinacja w umacnianiu władzy i podniesieniu państwa z upadku doprowadziła do walk, które finalnie przerosły możliwości utalentowanego monarchy.
Jak zatem powinniśmy oceniać syna Kazimierza Odnowiciela? Aleksander Gieysztor podkreśla energię i „nieustanną gorączkę czynu i życia” władcy. W „Poczcie królów i książąt polskich” profesor podsumowuje:
„Aktywność Bolesława przynosiła do czasu wyniki świetne i osiągane z konsekwencją, której nie sposób przecenić. Nosiła też w sobie element ryzyka wojennego, ale też ryzyka tkwiącego wewnątrz sił społecznych, które należało skłaniać do akceptacji celów, kosztów i stylu realizacji stawianych im zadań. Rozejście się przywódcy z własnym obozem politycznym, który cofnął mu zaufanie, byłoby najgłębszą przyczyną wygnania Szczodrego, a z tym załamania jego programu suwerenności i rządów monokratycznych”.
Zapisz się za darmo do naszego cotygodniowego newslettera!
Bibliografia:
Gieysztor Aleksander, Bolesław II Szczodry [w:] Poczet królów i książąt polskich, pod red. Andrzeja Garlickiego, Czytelnik, Warszawa 1987.
Grudziński Tadeusz, Bolesław Śmiały-Szczodry i biskup Stanisław: dzieje konfliktu, Interpress, Warszawa 1982.
Maciejewska Beata, Maciorowski Mirosław, Władcy Polski. Historia na nowo opowiedziana, Wydawnictwo Agora, Warszawa 2018.
Powierski Jan, Kryzys rządów Bolesława Śmiałego: polityka i jej odzwierciedlenie w literaturze średniowiecznej, Marpress, Gdańsk 1992.
