Czy Bolesław Krzywousty ustanowił seniorat?
Ten tekst jest fragmentem książki Rafała Rutkowskiego „Bolesław Kędzierzawy”.
Dzielnica senioralna, dająca władzę zwierzchnią nad całym krajem, nie była w zamierzeniu dziedziczna, lecz miała po śmierci każdego kolejnego seniora przechodzić na najstarszego (w sensie metrykalnym) przedstawiciela rodu. Sprawdźmy, jak ta zasada działała w praktyce, tym bardziej że osoba Kędzierzawego jest tu kluczowa. Po śmierci Bolesława III seniorem został jego najstarszy syn, Władysław. Nie budzi to wątpliwości. Gdy ten został wygnany, zastąpił go drugi w kolejności brat, Bolesław. Nawet gdyby nie doszło do wykluczenia wraz z Władysławem jego syna, Bolesława Wysokiego, to i tak ten ostatni był młodszy od swojego stryja, który objął rządy w 1146 r. Po śmierci Kędzierzawego władzę senioralną przejął jego młodszy brat, Mieszko – jak podaje Kadłubek, bez żadnej przerwy sukcesyjnej (non interpolata regni successione continuus) – zaś syn, Leszek, odziedziczył po nim jedynie dzielnicę mazowiecko-kujawską. Dopiero zamach stanu Kazimierza Sprawiedliwego z 1177 r. był złamaniem zasady senioratu, kosztem nie tylko obalonego wówczas Mieszka Starego, ale zapewne i następnego w kolejce Bolesława Wysokiego.
Już pod koniec XIX w. pojawiły się sugestie (ze strony Maksymiliana Kanteckiego czy Feliksa Konecznego), że Krzywousty ustanowił nie seniorat, ale primogeniturę w linii swojego najstarszego syna, dopiero zaś juniorzy uchylili ją na rzecz zasady starszeństwa. Przed trzydziestu laty tezę tę wskrzesił Edward Rymar. Jednym z argumentów za nią było to, że Kadłubek używa określenia primogenitura (pierworództwo), opisując zasady sukcesji w testamencie Krzywoustego, a także w odniesieniu do następstwa Władysława Wygnańca po ojcu. Termin ten jest jednak u niego synonimem względnego starszeństwa w rodzie i wynikających stąd uprawnień. Świadczy o tym to, że kronikarz stosował go również wówczas, gdy kreślił relacje między Mieszkiem Starym a Kazimierzem Sprawiedliwym po 1177 r. Ten pierwszy pochodził przecież z młodszej linii niż żyjący wówczas potomkowie Władysława Wygnańca oraz Leszek Bolesławowic, był jednak najstarszym pozostającym przy życiu Piastem. Poza tym, jak już wspominałem, zasada starszeństwa wynikająca ze statutu Krzywoustego miała zostać (według Kadłubka) zastąpiona primogeniturą ograniczoną do linii Kazimierza.
Potwierdzeniem tej reguły jest wreszcie lista świadków na dokumencie Mieszka Starego z 1177 r., na której czterej książęta piastowscy zostali wymienieni od najstarszego do najmłodszego: Bolesław Wysoki, Kazimierz Sprawiedliwy, Mieszko (Plątonogi, ewentualnie Mieszkowic) i Leszek Bolesławowic. Pierwszeństwo długo przebywającego na wygnaniu Wysokiego przed Sprawiedliwym jest w tym kontekście szczególnie wymowne, świadczy bowiem o przewadze starszeństwa „metrykalnego” nad pokoleniowym.
W instytucję senioratu wpisana była równowaga między władzą zwierzchnią seniora a współudziałem juniorów w panowaniu nad krajem. Wraz z sukcesją według porządku starszeństwa stanowiła jednak – jak pisał Jacek Banaszkiewicz – „raczej dyrektywę niż rzeczywistość życia politycznego”. Zarówno ta równowaga, jak i porządek sukcesji zostały szybko podważone, ta pierwsza już przez Władysława Wygnańca, ten drugi nieco później, bo przecież następcami pierwszego seniora zostawali aż do przełomu stuleci jego kolejni bracia. W rozpoznaniu porządku zaprowadzonego testamentem Krzywoustego kluczowe jest postanowienie o stołecznym charakterze Krakowa. Szczególnie jego wagę na kartach swojej kroniki podkreślił Kadłubek. Kraków był dla niego miejscem zarówno powołania do życia instytucji państwowych, jak i zdobywania oraz sprawowania władzy na przestrzeni dziejów. W ścisłym kontekście postanowień Bolesława Krzywoustego Kraków jako siedzibę księcia zwierzchniego wymienia także bulla Innocentego III, która władzę nad nim również wiąże ściśle z zasadą starszeństwa. W rzeczywistości decydowały jednak pragmatyka i układ sił. Innymi słowy, nie ten panował w Krakowie, kto był najstarszy, ale ten sprawował zwierzchność nad całym krajem, kto w swoich rękach miał Kraków. O randze nadwiślańskiego grodu najwięcej mówi to, że zachował on swoje symboliczne, ponaddzielnicowe znaczenie nawet wtedy, gdy nie wiązał się już z realną zwierzchnością nad całością kraju.
Tradycyjnie wydzielenie nadziałów młodszym Bolesławowicom postrzegano jako podział unitarnego państwa niechybnie prowadzący do rozbicia dzielnicowego i upadku władzy centralnej (względnie efekt taki wiązano z obaleniem pierwszego seniora). Otóż przede wszystkim podziały dzielnicowe nie były niczym wyjątkowym na obszarze Słowiańszczyzny. Znacznie wcześniej doszło do nich w Czechach i na Rusi; w połowie XI w. Brzetysław I i Jarosław Mądry dokonali bowiem podziału swoich krajów między synów, dla najstarszego przewidując władzę zwierzchnią nad całością ojcowizny. Przykład ruski jest o tyle instruktywny, że instytucja senioratu wiązała się tam ściśle (przynajmniej w teorii) z władzą nad Kijowem. Decyzje Brzetysława i Jarosława mogły zresztą stanowić wzorzec dla Krzywoustego. To raczej na tle sąsiednich krajów Polska wydaje się ewenementem z tak późnym podziałem dzielnicowym, wynikło to jednak stąd, że u nas znacznie później doszło do rozrodzenia dynastycznego. Wydzielanie dzielnic młodszym Piastowicom miało zresztą już parokrotnie miejsce, niekiedy przy udziale sił zewnętrznych, co niemal zawsze w ciągu kilku lat kończyło się przywróceniem jedynowładztwa.
Zainteresował Cię ten fragment? Koniecznie zamów książkę Rafała Rutkowskiego „Bolesław Kędzierzawy” bezpośrednio pod tym linkiem!
Wiadomo, że Mieszko I miał dwóch braci, Czcibora oraz drugiego, nieznanego z imienia, który poległ w walkach z grafem Wichmannem. Obydwaj mogli mieć jakiś współudział we władzy nad krajem, choć lakoniczne przekazy źródłowe o tym nie informują. Z kolei Bolesław Chrobry zaczął swoje panowanie od wygnania macochy Ody i jej synów, Mieszka i Lamberta, którzy z woli ojca zostali dopuszczeni do władzy, być może nawet nad większą częścią Polski; już jako dojrzały książę współrządził razem z synem, Mieszkiem II, szykowanym na następcę tronu. Ten ostatni po 1025 r. panował zrazu samodzielnie, by wkrótce zostać zmuszony przez cesarza Konrada II do podzielenia się władzą z bratem Ottonem i kuzynem Dytrykiem. Po śmierci brata i wygnaniu kuzyna wrócił jednak do jedynowładczych rządów. Swoje dzielnice mogli mieć wydzielone za życia Bolesława Szczodrego jego młodszy brat Władysław Herman, a po śmierci jego syn Mieszko. Najbliższym chronologicznie przykładem jest podział kraju między synów Hermana. Finalnie starszy z nich został wygnany, a następnie oślepiony przez młodszego. Zazwyczaj wskazywano, że Krzywousty, regulując stosunki pomiędzy swoimi synami, chciał uchronić ich przed sytuacją, która stała się udziałem jego i Zbigniewa. Dopiero ostatnio Stanisław Rosik zwrócił uwagę, że sama idea wydzielania dzielnic wszystkim potomkom mogła zostać przez Bolesława przejęta od jego ojca; analogia nie jest tu jednak ścisła, ponieważ źródła nie mówią wprost o tym, że Herman ustanowił instytucję senioratu.
Rewizji tradycyjnego paradygmatu dokonali Jerzy Dowiat i przede wszystkim Janusz Bieniak. Pokazali oni, że w 1138 r. nie doszło do podziału państwa, ale jedynie do regulacji stosunków między najstarszym a młodszymi przedstawicielami dynastii. Zarówno dzielnica senioralna, jak i „junioralne” miały być „rotacyjne”, a nie dziedziczne. Senior sprawować miał monarchiczną władzę, zaś juniorzy mieli być wyznaczanymi ad hoc namiestnikami swoich dzielnic. Oznacza to, że podziały terytorialne były z założenia płynne, a nie z góry i raz na zawsze przesądzone. Ponadto jedność państwa gwarantował ogólnopolski urząd wojewody. Dopiero powstanie dziedzicznych dzielnic z własną hierarchią urzędniczą miało doprowadzić do faktycznego rozdrobnienia dzielnicowego.
Koncepcja silnej władzy zwierzchniej seniora dobrze wyjaśnia zamiary Krzywoustego, znajdując potwierdzenie choćby w niemieckich źródłach rocznikarskich, które jedynie najstarszemu jego synowi przypisują władzę książęcą. Można natomiast podać w wątpliwość namiestniczy charakter władzy juniorów. Po pierwsze, z całą pewnością posługiwali się oni tytułami książęcymi, co wskazywałoby nie tylko na ich dynastyczne pochodzenie, ale i na współodpowiedzialność za losy państwa. Po drugie, przynajmniej w pierwszym pokoleniu traktowali oni swoje nadziały jako dziedzictwo po ojcu, a nie przydzielone im przez aktualnego seniora, Władysława czy Bolesława. Najlepszy bodaj przykład stanowią słowa Henryka Sandomierskiego z dokumentu zagojskiego (około 1153): dokonał on mianowicie nadania dla szpitalników św. Jana „z władztwa, które z woli i łaski ojca za życia posiadał”. Wątpliwości może wzbudzać zwrot „za życia” (dum viverem), sugerujący, że dzielnica Henryka była mu wyznaczona ad personam, ale bez możliwości przekazania ewentualnym następcom. Przeciwko takiej interpretacji zdaje się przemawiać zgodne świadectwo kroniki Kadłubka i bulli Significavit nobis o „stałych” (certa), a więc – jak można sądzić – niepodlegających zmianom co do terytorium i obsady, dzielnicach. Obydwu tym źródłom można jednak ewentualnie zarzucić, że odbijają stan rzeczy właściwy dla pocz. XIII w., zatem pierwszeństwo w tym wypadku należy przyznać dokumentowi zagojskiemu.
Dopiero w drugim pokoleniu potomków Krzywoustego, a więc już za panowania jego drugiego syna, dziedziczenie dzielnic stawało się przedmiotem decyzji bądź negocjacji. Synowie Władysława Wygnańca traktowali przydzielony im w 1163 r. przez stryja Śląsk jako swoje dziedzictwo i nie godzili się na zatrzymanie w jego rękach niektórych grodów. Ponieważ Henryk Sandomierski zmarł bez dziedzica (sine herede), jego dzielnica została podzielona na trzy części, co wywołało spór w obrębie dynastii zakończony buntem Jaksy i Świętosława (1168 r.). Wreszcie Bolesław miał zapisać Mazowsze i Kujawy swojemu synowi Leszkowi, co niekoniecznie oznacza, że te nie należały mu się automatycznie z mocy prawa jako dziedzictwo po ojcu.
Czas przejść do kwestii dzielnic przydzielonych synom Krzywoustego. Ze szkolnego punktu widzenia dzielnica senioralna (centralna) przebiegała na ukos z Małopolski, przez ziemię sieradzką i część Wielkopolski z Gnieznem, do Pomorza Gdańskiego. Oprócz niej Władysław miał otrzymać Śląsk i być może ziemię lubuską. Bolesławowi przydzielono Mazowsze zapewne z Kujawami, a Mieszkowi część Wielkopolski z Poznaniem. Księżna Salomea otrzymała oprawę wdowią w ziemiach łęczyckiej i sandomierskiej, którą po jej śmierci miał dostać małoletni Henryk, zaś Kazimierz nie został uwzględniony w testamencie. Sprawa nie jest wcale tak oczywista, ponieważ Kadłubek nie sprecyzował, jakie ziemie otrzymali (poza Krakowem dla seniora) poszczególni synowie Bolesława. Można co najwyżej wnosić o tym z dalszego ciągu jego kroniki. Dodatkowo obraz pierwotnych ustaleń jest zaciemniony przez przesunięcia terytorialne, do jakich miało dojść zaraz po obaleniu Władysława II, a być może i już za jego panowania.
Pewne światło na powyższy problem może rzucić kilka innych źródeł. Pierwszym jest dokument biskupa wrocławskiego Roberta dla opactwa na Ołbinie z 1139 r. Został on wystawiony, jak głosi formuła datacyjna, po śmierci księcia Bolesława, po którym władzę sprawują Władysław w Krakowie, Bolesław na Mazowszu i Mieszko w Poznaniu. Świadectwo to jest zgodne z obrazem wojny domowej przekazanym przez Kadłubka: juniorzy zostali wpierw osaczeni przez Władysława w Poznaniu, natomiast ostatnim punktem oporu seniora, a właściwie jego żony, był Kraków. Przez swą lakoniczność dokument pozostawia spore pole dla wyobraźni: nie dowiadujemy się, pod czyją kontrolą znajdowały się w tamtym czasie Śląsk, Gniezno, Kujawy czy ziemie łęczycka i sieradzka. Musimy się domyślać, czy wymieniono w nim wszystkich współpanujących, czy też przemilczano najmłodszych braci.
