Gdzie była stolica państwa wczesnopiastowskiego?
Ten tekst jest fragmentem książki Przemysława Urbańczaka „Korzenie Polski. Tom 1 i 2.”.
[…] Upada ważny argument na rzecz utożsamienia Schinesghe z regestu Dagome iudex z Gnieznem, jak też i pomysł, że państwo wczesnopiastowskie nosiło nazwę odwołującą się do tego grodu rzekomo stołecznego. Trzeba to pożegnać z zadowoleniem, gdyż taka nazwa byłaby ewenementem w zwyczajach przełomu tysiącleci. Skonstruowane na tej samej zasadzie możliwe analogie w postaci „Rusi Kijowskiej”, „Kalifatu Kordobańskiego” czy „Cesarstwa Bizantyńskiego” to przecież wszystko nowożytne konstrukcje historiograficzne, których tysiąc lat temu nikt nie używał.
Innym argumentem przywoływanym na rzecz rzekomej stołeczności Gniezna jest złożenie tam w 997 roku (zapewne w rotundzie, której fundamenty odkryto pod katedrą gnieźnieńską) doczesnych szczątków św. Wojciecha-Adalberta wykupionych przez Chrobrego od Prusów. Jednak ta decyzja była raczej częścią planu wykorzenienia pamięci o tamtejszym ośrodku pogańskim, który wspomina Jan Długosz, a którego ślady w postaci wielkiego kamiennego kopca i palenisk archeolodzy odkryli na szczycie gnieźnieńskiej Góry Lecha. Ulokowanie właśnie tam centrum kościelnego byłoby przykładem typowego wówczas „chrystianizowania” ośrodków kultu pogańskiego.
Kolejnym argumentem ma być przekonanie, że to właśnie Gniezno już w X wieku miało być centrum pierwszego piastowskiego biskupstwa. Faktycznie w swoim sprawozdaniu ze Zjazdu Gnieźnieńskiego Thietmar (IV, 45) napisał, że w 1000 roku u bram tego grodu uroczyście powitał cesarza Ottona III „biskup tegoż [miasta] Unger”. Nie oznacza to jednak, że Unger miał tam swoją stałą siedzibę, lecz że jako zwierzchnik całego Kościoła piastowskiego również w Gnieźnie był u siebie. W tym czasie jedynym kościołem była tam dziwnego kształtu rotunda – zapewne martyrium św. Wojciecha zbudowane naprędce przed spodziewaną wizytą cesarza Ottona III w marcu 1000 roku.
Podobnie ulokowanie w Gnieźnie w 1000 roku siedziby arcybiskupstwa nie wynikało ze stołeczności tego grodu, lecz z chęci wykorzystania rosnącej sławy miejsca złożenia relikwii Wojciechowych. Miały one być ideowym fundamentem nowej archidiecezji, którą zarządzał przyrodni brat świętego, Radim-Gaudenty. Gniezno nabrało wtedy kluczowego znaczenia jako faktyczne centrum piastowskiego Kościoła i symbol jedności chrześcijańskiego państwa, czego wszak nie można utożsamiać z centrum polityczno-administracyjnym.
Trudno brać za dobrą monetę późną informację Anonima Galla (I, 8), że w czasach Bolesława Chrobrego najwięcej wojów – „1500 pancernych i 5000 tarczowników” – wystawiało właśnie Gniezno. Nie można przecież zakładać precyzyjnej wiedzy kronikarza z XII wieku o wielkości kontyngentów wojskowych dostarczanych sto lat wcześniej przez najważniejsze grody. Operował on raczej abstrakcyjnymi szacunkami, które miały oddać względną hierarchię poszczególnych ośrodków, ale nie taką, jaka była faktycznie w X–XI wieku, lecz raczej tę z początku XII wieku. Patronami autora Kroniki byli przecież hierarchowie kościelni, którzy chcieli osadzić w głębokiej przeszłości prymat Gniezna w polskim Kościele, zagrożony konkurencją Krakowa. Chociaż więc nie ulega wątpliwości, że Gniezno było jednym z kluczowych ośrodków i na pewno miało duże znaczenie symboliczne jako siedziba pierwszej polskiej archidiecezji, to nie ma podstaw, aby wysunąć je przed innych, równie poważnych kandydatów do przywileju bycia „stolicą” Polski wczesnopiastowskiej. Tym bardziej, że gród gnieźnieński zbudowano dopiero w 940 roku.
W tej konkurencji najwięcej zwolenników ma Poznań. Historycy odwołują się głównie do źródeł niemieckich, według których Jordan był „pierwszym biskupem poznańskim” (Thietmar II, 22). Wiarygodność tej tytulatury podważa jednak instytucjonalny interes Thietmara jako biskupa merseburskiego w promowaniu interpretacji wygodnej dla jego zwierzchniej metropolii magdeburskiej. Poza tym żadne „wcześniejsze od kroniki Thietmara, zupełnie dobrze zachowane do dnia dzisiejszego dokumenty papieskie i cesarskie, dotyczące przygotowań do założenia arcybiskupstwa w Magdeburgu [...] ani razu nie wspominają o Poznaniu” (Strzelczyk 1999, s. 128; także Michałowski 2005, s. 91).
Zainteresował Cię ten fragment? Koniecznie zamów książkę Przemysława Urbańczaka „Korzenie Polski. Tom 1 i 2.” bezpośrednio pod tym linkiem!
Ważnym argumentem politycznym jest pochowanie w Poznaniu obu pierwszych monarchów. Tym samym tamtejsza katedra stała się pierwszą piastowską nekropolią. Odkryte pośrodku nawy głównej dwa grobowce skwapliwie uznano kiedyś za oryginalne miejsca złożenia szczątków Mieszka I i Bolesława Chrobrego, co nie jest pewne, bo oba były puste (Urbańczyk 2012, s. 395–430, por. tom II, rozdz. 23). Uznano to jednak za skutek rabunkowych działań czeskiego księcia Břetislava, który w 1038 roku najechał upadłe państwo piastowskie.
Centralną rolę Poznania wspierają odkrycia archeologiczne dokonane na Ostrowie Tumskim. Pozostałości kamiennych fundamentów połączonego z kaplicą pałacu Mieszka I (por. ryc. 21) dowodzą przecież, że gród ten odgrywał w jego państwie kluczową rolę. Jeżeli dodamy do tego rozpoczętą przez niego budowę wzorowanej na cesarskiej fundacji katedry pod znaczącym wezwaniem św. Piotra i Pawła, będącej największą na zachód od Łaby świątynią wczesnośredniowieczną (por. ryc. 23), to trzeba przyznać, że tamtejsze inwestycje w architekturę monumentalną nie miały sobie równych w całej Polsce. To jednak wciąż nie dowodzi stołeczności Poznania. To samo dotyczy sugestii o intronizacyjnej funkcji głazu wmurowanego w północną ścianę Kościoła Najświętszej Maryi Panny.
W debacie nad wczesnopiastowską stolicą na uwagę zasługuje też Ostrów Lednicki, położony na strategicznym szlaku łączącym Poznań z Gnieznem. Według późnego przekazu, wspartego odkryciem szczególnego elementu kamiennego, miał tam wręcz stać kamienny piastowski tron monarszy (Leśny 1994). Jan Długosz uważał, że to właśnie na Ostrowie Lednickim „była ongiś ufundowana gnieźnieńska katedra metropolitalna”.
Krakowscy historycy architektury, którzy w latach dziewięćdziesiątych XX wieku przeprowadzili badania weryfikacyjne ruin tamtejszej monumentalnej budowli kamiennej, uznali, że był to pałac biskupa Jordana, a w przylegającej do niego kaplicy ochrzczono Mieszka I. Pobliski mały kościółek uznali zaś za katedrę biskupią. Te spekulacje spotkały się z krytyką z punktu widzenia historii sztuki (Świechowski 1994) i archeologii (Urbańczyk 1995). Nie zmienia jej weryfikacja chronologii, która wskazuje, że ten zespół pałacowo-kościelny można powiązać z wczesnymi rządami Mieszka I (Goslar, Pawlak, Wyrwa 2021; późniejsze datowanie dopuszcza Kara 2025, s. 936).
W poszukiwaniach wczesnopiastowskiej stolicy trzeba uwzględnić niedoceniany na ogół Giecz. Przecież Anonim Gall (I, 8) wymienił go wśród czterech najważniejszych „siedzib królestwa” z czasów Bolesława Chrobrego. To tam odkryto fundamenty kolejnego kamiennego pałacu połączonego z kaplicą. Badania wykopaliskowe ujawniły też fundamenty kościoła z kryptą podołtarzową i dwiema okrągłymi wieżami flankującymi wejście (Rodzińska-Chorąży 2016). Te niezwykłe inwestycje wiąże się wprawdzie z rządami Bolesława Chrobrego, ale dowodzą one wagi Giecza w okresie wczesnopiastowskim.
*
Wiedza historyczna dowodzi, że na przełomie tysiącleci, poza państwami bardzo małymi (np. Wenecja) lub czerpiącymi z wielowiekowych tradycji biurokratycznych (jak Cesarstwo Bizantyńskie i Kalifat Kordobański), trudno wskazać ośrodki, które można by nazwać „stolicami”, bo stale łączyły centralne funkcje polityczne, gospodarcze, jurysdykcyjne, fiskalne i administracyjne. Państwami nie zarządzano wówczas z jednego stałego centrum, bo władcy krążyli między ważnymi politycznie punktami, bezpośrednio eksponując i egzekwując swoją zwierzchność. Wzorcem skutecznego władcy był „król podróżujący” (rex ambulans), co praktykowali nawet cesarze niemieccy.
Zainteresował Cię ten fragment? Koniecznie zamów książkę Przemysława Urbańczaka „Korzenie Polski. Tom 1 i 2.” bezpośrednio pod tym linkiem!
Wydaje się, że poza wyjątkami śródziemnomorskimi nie istniał wówczas model skoncentrowania wszystkich kluczowych funkcji zarządczych w jednym miejscu. Stabilność państw zależała głównie od osobistej charyzmy i skuteczności monarchów, którzy byli gwarantami utrzymania ładu polityczno-społecznego, wciąż pacyfikując wewnętrzne napięcia i likwidując zagrożenia zewnętrzne. Brak systemu sprawnego obiegu informacji sprawiał, że działali w poczuciu permanentnego „niedoczasu”, rekompensując to nieustannym przemierzaniem swojego terytorium. Starali się brać udział w ważnych wydarzeniach krajowych i uczestniczyć w działaniach wojennych – zarówno agresywnych, jak i obronnych. Mobilność pomagała też rozwiązywać trywialne kłopoty z zapewnieniem zaopatrzenia dworu, bo przy słabej wydajności uprawy zbóż i hodowli (Makowiecki 2008) żadna okolica nie wytrzymałaby gospodarczo stałego pobytu władcy i jego otoczenia.
Zarówno więc przyczyny natury politycznej, wymagające bezpośrednich interwencji monarchy, jak i naturalne ograniczenia logistyczne oraz trywialne kłopoty aprowizacyjne sprawiały, że w państwach wczesnośredniowiecznych nie mogło być centrów, które można by nazwać „stolicami” w dzisiejszym rozumieniu tego terminu. Były oczywiście ośrodki wyróżniające się swoim znaczeniem gospodarczym czy strategicznym, były siedziby biskupstw i zarządców regionalnych, były miejsca, w których władcy przebywali chętniej i dłużej. Jednak to sama dynamika życia politycznego, mała elastyczność gospodarki i niedorozwój infrastruktury administracyjnej uniemożliwiały sterowanie wszystkimi strukturami władzy z jednego punktu geograficznego. „Stolica” państwa wczesnośredniowiecznego była, bo musiała być, mobilna, przenosząc się wraz z władcą i jego najbliższym otoczeniem.
Tak jak potężne cesarstwo niemieckie, nie miały też swoich jednoznacznych stolic Norwegia, Dania, Szwecja czy Węgry. Również na Rusi dwór znajdował się w ciągłym ruchu, chociaż Kijów był główną siedzibą książęcą. Ta wiedza podważa sens poszukiwania „stolicy” monarchii wczesnopiastowskiej, która wszak nie była bardziej za awansowana organizacyjnie od innych państw. W pobliżu ziem polskich ani w X, ani w XI wieku nie widać geograficznie scentralizowanego wzorca organizacyjnego, którym mogliby się posłużyć pierwsi Piastowie. Nawet w małych Czechach różne centralne funkcje spełniało kilka ośrodków: Praga, Břevnov i Levý Hradec. Spór o to, gdzie była pierwsza stolica Polski, należy zatem przerwać, gdyż państwo wczesnopiastowskie stałej stolicy mieć po prostu nie mogło.
Były siedziby reprezentacyjne, w których władca przyjmował najważniejszych gości. Poznań wyróżniał się jako skupisko monumentalnej architektury świeckiej i kościelnej oraz miejsce pochówku członków dynastii. Status Gniezna Bolesław Chrobry podniósł, składając tam ciało św. Wojciecha, co z kolei zdecydowało o ulokowaniu tam arcybiskupstwa. Na Ostrowie Lednickim od czasów Mieszka I stała monumentalna rezydencja. Giecz imponował nawiązującą do wzorów zachodnich bazyliką, towarzyszącą inwestycji rezydencjonalnej. Dzisiaj nie sposób rozstrzygnąć, czy te cztery ośrodki miały jednakową funkcję i wagę polityczną. Zgodnie z sugestią samego Anonima Galla (I, 8) powinniśmy więc mówić o kilku „głównych siedzibach królestwa” (sedes regni principales).
Wniosek o braku jednoznacznej stolicy wczesnopiastowskiej trzeba zniuansować chronologicznie. Malutkie terytorium (ok. 5000 km2), które Mieszko I odziedziczył po przodkach, umożliwiało jeszcze sprawowanie efektywnej kontroli z jednego ośrodka, wybranego na główną siedzibę. W czasach Mieszka I mógł to być gród w Poznaniu, wzniesiony w trzeciej dekadzie X wieku jako jeden z głównych węzłów infrastruktury administracyjnej. Tam zbudowano najstarszą w Polsce budowlę kamienną, czyli połączony z kaplicą pałac. To tam Mieszko I rozpoczął później budowę monumentalnej katedry. Wobec szybko rosnącej powierzchni państwa zarządzanie nim z jednego miejsca było jednak coraz bardziej anachroniczne i coraz mniej skuteczne. Toteż w późniejszym okresie rządów Mieszka I wprowadzono model zdecentralizowany, złożony z kilku kluczowych grodów, które trudno dziś zhierarchizować. Chrobry kontynuował ten model zarządzania.
