Jak powstaniec styczniowy został jednym z najbogatszych ludzi w USA i współpracownikiem Rockefellera?

Erazm Jerzmanowski urodził się 2 czerwca 1844 r. w Tomisławicach we wschodniej Wielkopolsce. W trakcie nauki w Instytucie Politechnicznym i Rolniczo-Leśnym w Puławach, jak wielu innych studentów, wziął udział w powstaniu styczniowym. Zatrzymany przez władze austriackie po bitwie pod Krzywą, został osadzony w twierdzy w Ołomuńcu. Po uwolnieniu w 1864 r. został zmuszony do opuszczenia kraju.

Jerzmanowski udał się do Paryża, gdzie rozpoczął studia w Szkole Wyższej Polskiej na Montparnasse, a następnie uczęszczał do Cesarskiej Szkoły Górniczej. W 1866 r., ze względu na pokrewieństwo z Janem Pawłem Jerzmanowskim – szwoleżerem gwardii, który towarzyszył Napoleonowi na Elbie i walczył pod Waterloo – został przyjęty do Szkoły Inżynierii i Artylerii Wojskowej w Metz, którą ukończył w 1868 roku. Polak rozpoczął pracę w Paryskiej Kompanii Gazowej, a kiedy w 1870 r. wybuchła wojna francusko-pruska Jerzmanowski wziął udział w walkach jako oficer francuskiego wojska. Za zasługi został odznaczony Krzyżem Legii Honorowej.

Ten, który oświetlił Amerykę

Po klęsce Francji, Polak postanowił opuścić Europę i wyjechać do Stanów Zjednoczonych. Po krótkim pobycie w Buffalo przeniósł się do Nowego Jorku, gdzie pracował w Miejskiej Kompanii Gazowej. Zajmował się gazyfikacją i wykorzystaniem gazu wodnego do oświetlenia miasta. Dzięki doświadczeniu i wiedzy nabytej w Paryżu, Polak dał się poznać jako wybitny inżynier oraz wynalazca. Udoskonalił przywiezioną z Francji technologię i uzyskał łącznie 22 patenty (trzy współdzielone).

W 1877 r. Jerzmanowski dostał obywatelstwo amerykańskie, a w 1882 r. wspólnie z Williamem Rockefellerem, współzałożycielem Standard Oil, oraz Edwardem Sternem założył kompanię gazową The Equitable Gas Light Company of New York, w której początkowo pełnił rolę wiceprezesa zarządu. Dzięki bardziej wydajnym metodom produkcji opracowanym przez Polaka, firma szybko zdominowała rynek gazowy, rozciągając swoją działalność na Chicago, Baltimore, Indianapolis i wiele innych amerykańskich miast. W latach 1890-1896 Jerzmanowski pełnił funkcję prezesa zarządu. Był już wówczas jednym z najbogatszych ludzi w Ameryce i najbogatszym Polakiem w Stanach Zjednoczonych. Erazm Jerzmanowski cieszył się ogromnym uznaniem w kręgu przemysłowców i ludzi z branży. Nie był też obcy zwykłym obywatelom, którzy znali go jako „człowieka, który oświetlił Amerykę” – jak nazwała go prasa.

Pomoc Polonii i Polakom

Erazm Jerzmanowski wykorzystywał swoją fortunę i wpływy, by wspierać amerykańską Polonię zwłaszcza w działaniach oświatowych i kulturalnych. W 1886 r. założył i w pełni sfinansował Komitet Centralny Dobroczynności, ufundował kościół polski pw. św. Antoniego w Jersey City oraz wspierał budowę kościoła pw. św. Stanisława w Nowym Jorku. Finansował również działalność Czytelni Polskiej oraz udział Polaków w Wystawie Światowej w Chicago w 1893 roku. Za działalność dobroczynną papież Leon XIII odznaczył Erazma Jerzmanowskiego Komandorią Krzyża św. Sylwestra, tym samym Polak został pierwszym człowiekiem w Ameryce, który otrzymał tak wysokie odznaczenie papieskie.

Erazm Jerzmanowski nigdy nie zapomniał o ojczyźnie. W 1896 r. wraz z żoną Anną, Amerykanką niemieckiego pochodzenia, którą poślubił w 1873 r., na zawsze opuścił Stany Zjednoczone i zamieszkał w podkrakowskim Prokocimiu. Jeszcze przed powrotem do kraju przeznaczał ogromne środki finansowe na budowę i działalność różnych instytucji na ziemiach polskich, w tym szkół, kościołów, domów akademickich i muzeów. Wspomagał materialnie chłopów i wspierał cele dobroczynne.

Polski Nobel

7 lutego 1909 r. Erazm Jerzmanowski zmarł w swoim domu w wyniku komplikacji po zapaleniu płuc. Został pochowany na Cmentarzu Rakowickim w Krakowie we wspaniałym grobowcu, autorstwa rzeźbiarza Wacława Szymanowskiego. Na mocy testamentu Erazm Jerzmanowski ustanowił Fundację Nagród im. śp. Erazma i Anny małżonków Jerzmanowskich, na której realizację przeznaczył kwotę 1 200 000  koron. Wedle woli Jerzmanowskiego nagrodę w wysokości 40 000 koron przyznawać miała co roku Akademia Umiejętności w Krakowie za działalność naukową, kulturalną lub humanitarną. Ze względu na skalę i jej charakter fundacja Jerzmanowskiego zaczęła być nazywana „polskim Noblem”. Nagroda była przyznawana w latach 1915–1938. Dopiero w 2009 r. działalność Fundacji została wznowiona, a nagroda przyznawana jest każdego roku do dziś.

Polecamy e-book Małgorzaty Król pt. „Polscy Hipokratesi. Najświetniejsi lekarze Rzeczypospolitej”:

Książka dostępna również jako audiobook!

Bibliografia

• Hulewicz J., Jerzmanowski Erazm, [w:] Polski Słownik Biograficzny, t.11, red. E. Rostworowski, Wrocław-Warszawa-Kraków 1964.
• Więch A. S., Polski Nobel. Działalność Erazma Józefa Jerzmanowskiego i dzieje fundacji jego imienia (do 1938 roku), Kraków 2019.
• Tenże, Erazm Jerzmanowski - fundator polskiej Nagrody Nobla. Życie w służbie idei, Stowarzyszenie Miłośników Jarosławia, [dostęp: 25.03.2026].
•   Zieliński S., Mały słownik pionierów polskich kolonialnych i morskich: podróżnicy, odkrywcy, zdobywcy, badacze, eksploratorzy, emigranci - pamiętnikarze, działacze i pisarze migracyjni, Warszawa 1933.  
• Erazm Józef Jerzmanowski (1844-1909). Życie w służbie idei. Powstaniec-Wynalazca-Filantrop, red. O. J. Biernat OSA, A. S. Więch, Kraków 2013.