Kobiety przeciw Koronie. Ostatnia walka o niezależność Mazowsza
Choć Mazowsze od XIV wieku pozostawało lennem Polski, to książęta z dynastii Piastów mazowieckich rządzili swoimi dzielnicami w sposób w pełni niezależny, posiadając własne prawa, wojsko i odrębną politykę. W wyniku wcześniejszych układów lennych w razie bezpotomnej śmierci książąt mazowieckich tereny w ich posiadaniu miały przejść pod władze aktualnie panującego króla. Proces stopniowej utraty tej autonomii i przejmowania poszczególnych ziem przez polskich królów rozpoczął się w dramatycznych okolicznościach w 1462 roku.
Bunt ciotki Katarzyny i sąd w Piotrkowie
Sygnałem do rozpoczęcia inkorporacji stała się nagła śmierć młodych książąt linii płockiej: Siemowita VI i Władysława II, którzy zmarli w krótkim odstępie czasu w 1462 roku. Wywołało to falę oskarżeń o otrucie oraz potężny kryzys sukcesyjny na Mazowszu Zachodnim. Do walki o osierocone ziemie (m.in. płocką, gostynińską i rawską) stanęli zarówno ich wschodni kuzyni (w tym Konrad III Rudy), jak i król Polski Kazimierz Jagiellończyk, który uznał, że lenno wygasło i powinno wrócić do Korony.
Do najbardziej spektakularnego buntu doszło ze strony ciotki zmarłych książąt – księżnej Katarzyny. Nie czekając na królewskie wyroki, zajęła ona ziemie na prawym brzegu Wisły, a gdy miejscowa szlachta opowiedziała się po stronie króla, Katarzyna osobiście wkroczyła z wojskiem do ziemi rawskiej i obległa zamek w Rawie! Dopiero silny nacisk militarny i dyplomatyczny króla zmusił ją do ustąpienia. Ostatecznie w listopadzie 1462 roku na sejmie w Piotrkowie król wezwał książąt mazowieckich do ugody. Po burzliwej dyskusji oburzeni Mazowszanie opuścili obrady, a sąd królewski formalnie wcielił sporne ziemie do Korony.
Gra o tron: Finansowy kompromis Anny Radziwiłłówny
Królowie polscy krok po kroku przejmowali kolejne części Księstwa. Gdy w 1495 roku zmarł Janusz II, król Jan Olbracht natychmiast zażądał zwrotu ziemi płockiej, płońskiej, zawkrzeńskiej i wiskiej, mobilizując przeciwko stawiającemu opór Konradowi III Rudemu pospolite ruszenie.
Kiedy w 1503 roku Konrad III Rudy zmarł, władzę jako regentka nad ostatnią, warszawsko-czerską częścią księstwa przejęła jego wdowa, Anna Radziwiłłówna. Okazała się ona genialną dyplomatką. Aby uchronić swoje małoletnie dzieci przed wywłaszczeniem przez Jagiellonów, dokonała historycznego kompromisu finansowego. Zrzekła się gigantycznych długów, jakie król Polski miał wobec Mazowsza, i wpłaciła do skarbca królewskiego astronomiczną sumę 300 tysięcy florenów! Dzięki temu zabezpieczyła dla swoich synów prawo do dziedziczenia i odsunęła inkorporację o kolejne ćwierć wieku.
Ostatnie starcie: Pieczęć księżniczki Anny
Finałowy akt tej opowieści rozegrał się w latach 1524–1526, kiedy to obaj synowie Anny Radziwiłłówny – Stanisław i Janusz III – zmarli bezpotomnie w wieku zaledwie 24 lat. Śmierć Janusza III w marcu 1526 roku oznaczała całkowite wygaśnięcie męskiej linii Piastów mazowieckich
Mimo że kobiety nie miały praw do tronu, ich nieustraszona siostra, księżniczka Anna, podjęła ostatnią walkę o niezależność regionu. Jako egzekutorka testamentu brata samodzielnie wkroczyła na obrady sejmu mazowieckiego, wydawała dokumenty i uwierzytelniała je pieczęcią zmarłego Janusza III, starając się zatrzymać polską aneksję. Jej wysiłki nie zdołały jednak powstrzymać biegu historii. Zygmunt I Stary nakazał zwołanie na wrzesień przedstawicieli szlachty mazowieckiej do stolicy księstwa. Szlachta mazowiecka złożyła mu uroczystą przysięgę wierności, król wyznaczył wiceregenta, a księżniczkę Annę odprawił z dożywotnim uposażeniem m.in. w ziemi liwskiej.
W ten sposób, po 300 latach odrębności, Mazowsze połączyło się z Polską, stając się województwem mazowieckim. Jak na ironię, zaledwie siedemdziesiąt lat później to właśnie Warszawa została nową stolicą państwa, sprawiając, że dawne Księstwo ostatecznie stało się sercem całej Rzeczypospolitej.
Wszystkie te fascynujące pamiątki i dokumenty, w tym oryginalne akty inkorporacyjne z woskowymi pieczęciami oraz herby z książęcą wywerną, będzie można zobaczyć na wielkiej wystawie stacjonarnej „Mazowsze dla Korony”, która rozpocznie się już 10 września 2026 roku w Muzeum Mazowieckim w Płocku.
