Madame de Pompadour: najpotężniejsza kochanka Europy

Przyszła markiza de Pompadour w rzeczywistości nazywała się Jeanne-Antoinette Poisson. Nie wywodziła się z tradycyjnej francuskiej arystokracji – jej rodzice byli typowymi przedstawicielami nowobogackiego mieszczaństwa swoich czasów. Ojciec, François Poisson, dorobił się niemałego majątku na zaopatrywaniu armii francuskiej w dobie wojny o sukcesję hiszpańską. Z kolei matka, Louise-Madeleine de La Motte, była tzw. femme galante – damą do towarzystwa o znacznie wyższej pozycji niż prostytutka. Choć brak szlacheckiego pochodzenia ograniczał jej możliwości, a dwuznaczna reputacja zamykała jej wstęp na arystokratyczne salony, to dzięki swojej roli utrzymywała kontakty z ludźmi z kręgów dworskich.

Obie rodziny łączył ścisły stosunek klientalny z potężnym klanem braci Pâris – najbogatszych finansistów ówczesnej Francji, którzy zbili fortunę na dzierżawie podatków w imieniu Korony. Małżeństwo rodziców Jeanne było naturalnym krokiem mającym scementować wpływy tej paryskiej koterii.

Madame de Pompadour: młodość i pochodzenie

Madame de Pompadour urodziła się w grudniu 1721 roku jako Jeanne-Antoinette. Od najmłodszych lat wyróżniała się nie tylko wyjątkową urodą, lecz przede wszystkim intelektem. Dostrzegając potencjał córki, matka postanowiła zainwestować w jej staranną edukację i oddała ją pod opiekę sióstr urszulanek w Poissy pod Paryżem. Przyszła metresa spędziła tam kilka lat, ucząc się czytania, pisania i dobrych manier. Była dzieckiem chorowitym i delikatnym – nawracające problemy z płucami miały zresztą zadecydować o jej przedwczesnej śmierci – jednak czas spędzony w klasztorze wspominała z sentymentem.

W międzyczasie rodzina popadła w kłopoty finansowe. Gdy bracia Pâris chwilowo utracili łaski dworu, ich polityczni rywale uderzyli w ich popleczników. Oskarżony o defraudacje François Poisson musiał na blisko dekadę uciekać z kraju przed wyrokiem.

Mimo trudnej sytuacji rodziny wkrótce pojawił się nieoczekiwany zwiastun wielkiej przyszłości. Gdy dziewczynka miała 9 lat, matka zabrała ją do wróżki. Choć we Francji kwitła myśl oświeceniowa, wiara w przepowiednie wciąż trzymała się mocno. Wróżka miała wówczas wyprorokować, że mała Jeanne zostanie kiedyś kochanką króla Francji. Niezależnie od tego, ile w tej opowieści prawdy, w domu zaczęto odtąd żartobliwie nazywać dziewczynkę: un morceau de roi („kąskiem dla króla”).

Madame de Pompadour, czyli jak zostać kochanką monarchy?

Paradoksalnie, aby utorować sobie drogę do wersalskich komnat, mieszczanka musiała najpierw wyjść za mąż za szlachcica. Wobec nadszarpniętej reputacji rodziców Jeanne musiała nadrabiać braki rodowe talentem i ogładą. Edukację dziewczyny sfinansował kochanek jej matki, bajecznie bogaty dzierżawca podatków Charles-François Le Normant de Tournehem. Jeanne uczyła się dykcji, śpiewu, gry aktorskiej oraz jazdy konnej u najlepszych mistrzów epoki. Mając zaledwie 17 lat zaczęła odwiedzać paryskie salony.

W 1741 roku doszło do zaaranżowanego małżeństwa z bratankiem De Tournehema – Charles’em-Guillaume’em Le Normant d’Étiolles. Młody mąż zakochał się w żonie bez pamięci. Z tego związku na świat przyszło dwoje dzieci: syn (zmarły w niemowlęctwie) oraz ukochana córka Alexandrine. Para zamieszkała w posiadłości Étiolles, położonej na skraju lasu Sénart, gdzie król Ludwik XV regularnie bywał na polowaniach. Częste wyjazdy męża w interesach pozwalały ambitnej Jeanne na nawiązywanie kontaktów z dworem. 

Dzięki wrodzonemu wdziękowi, protekcji słynnej Madame de Tencin oraz precyzyjnie zaplanowanym przejażdżkom powozem przed oczami polującego monarchy, Jeanne zaczęła zwracać na siebie uwagę znudzonego władcy.

Po śmierci Ludwika XIV w 1715 roku tron objął jego zaledwie pięcioletni prawnuk. Okres regencji Filipa Orleańskiego przyniósł rozluźnienie rygorów obyczajowych i triumf nieskrępowanego libertynizmu. W takiej atmosferze dorastał Ludwik XV.

Monarcha, choć spłodził liczne potomstwo ze swoją polską żoną Marią Leszczyńską, szybko zaczął szukać wrażeń poza łożem małżeńskim. Instytucja królewskiej metresy powróciła w pełnym wymiarze. Kuriozum stanowił fakt, że trzema kolejnymi faworytami monarchy zostały… trzy siostry z rodu de Nesle: Madame de Mailly, Madame de Vintimille oraz najbardziej bezwzględna księżna de Châteauroux.

Gdy w 1744 roku księżna de Châteauroux nagle zmarła (zaledwie rok po śmierci głównego ministra, kardynała de Fleury), wokół króla powstała polityczna i emocjonalna próżnia. W lutym 1745 roku, podczas słynnego balu maskowego w Wersalu (Bal des Ifs), wydanego z okazji ślubu delfina z hiszpańską infantką, doszło do zbliżenia Ludwika XV i Jeanne.

Madame de Pompadour: oficjalna metresa i walka o władzę

Wkrótce Jeanne na stałe zamieszkała w Wersalu. De Tournehem przeprowadził formalną separację z zrozpaczonym d’Étiolles’em. Aby kobieta mogła oficjalnie funkcjonować na dworze, król nadał jej herb oraz tytuł markizy de Pompadour, a następnie oficjalnie przedstawił ją rodzinie królewskiej i dworzanom jako maîtresse-en-titre (oficjalną metresę).

Status metresy nie był formalną instytucją prawną, co czyniło tę pozycję niezwykle kruchą. Arystokracja patrzyła na Pompadour z pogardą, wróżąc jej rychły upadek. Markiza okazała się jednak wytrawnym graczem politycznym. Zamiast ograniczać się do alkowy, stała się dla zmagającego się z melancholią i nudą monarchy niezastąpioną towarzyszką intelektualną.

Polecamy e-book Marka Telera pt. „Kochanki, bastardzi, oszuści. Nieprawe łoża królów Polski: XVI–XVIII wiek”

Książkę można też kupić jako audiobook, w tej samej cenie. Przejdź do możliwości zakupu audiobooka!

Dyskutowała z nim o filozofii, sztuce i polityce. Na dwór wprowadziła Woltera oraz pioniera fizjokratyzmu François Quesnaya (który został jej osobistym lekarzem). Organizowała prywatne spektakle w elitarnym Théâtre des Petits Appartements, gdzie sama grała główne role.

Fundamentem jej przetrwania w Wersalu stały się sojusze. Zamiast rywalizować z królową Marią Leszczyńską, okazywała jej ostentacyjny szacunek, dbając o regulowanie jej długów i zyskując tym samym jej neutralność. Znacznie gorzej układały się jej relacje z dziećmi monarchy –Ludwik Ferdynand i jego siostry demonstracyjnie nią gardzili, nazywając ją złośliwie Maman Putain.

Wśród sojuszników Madame de Pompadour znaleźli się m.in. opat de Bernis oraz późniejszy szef dyplomacji książę de Choiseul. Z kolei ministrowie kontestujący jej pozycję – jak generalny kontroler finansów Philibert Orry, minister marynarki hrabia de Maurepas czy marszałek Richelieu – przekonywali się, że konflikt z markizą kończy się dymisją i wygnaniem do prywatnych dóbr.

Mimo dworskich intryg Madame de Pompadour pamiętała o rodzinie: wspierała umierającą matkę, dbała o karierę młodszego brata Abela-François Poissona (którego uczyniła markizem de Marigny i generalnym dyrektorem budynków królewskich) oraz starała się o arystokratyczny mariaż dla córki Alexandrine.

Zmierzch namiętności i wielka polityka

Około 1750–1752 roku intymna relacja między królem a markizą dobiegła końca – zaważyło na tym wątłe zdrowie metresy. Wówczas dokonała się rzecz bezprecedensowa: madame de Pompadour przeszła z pozycji z kochanki do pierwszej doradczyni i zaufanej przyjaciółki króla, zachowując apartamenty w Wersalu i dominujący wpływ na obsadę stanowisk państwowych.

Król zaspokajał swoje potrzeby z młodymi dziewczętami w tzw. Jelenim Parku (Parc-aux-Cerfs) – dyskretnym dworku w Wersalu. Pompadour tolerowała ten proceder, wiedząc, że proste dziewczęta z ludu nie stanowiły dla jej pozycji politycznego zagrożenia.

W 1754 roku markizę dotknął podwójny cios: nagle zmarła jej 10-letnia córka Alexandrine, a wkrótce potem z żalu odszedł jej ojciec François. Załamana Pompadour szukała ukojenia w religii i działalności dobroczynnej, bezskutecznie próbując pojednać się z mężem. Nie wiadomo na ile było to szczere, wkrótce jednak zajęła się mecenatem i wielką polityką.

Prawdziwym testem jej pozycji był czas zamachu Roberta-François Damiensa na życie Ludwika XV w styczniu 1757 roku. Gdy ranny monarcha panicznie obawiał się śmierci, stronnictwo dewotów z delfinem na czele podjęło próbę wypędzenia metresy. Król jednak szybko powrócił do zdrowia, a pozycja markizy stała się silniejsza niż kiedykolwiek.

W tym okresie Madame de Pompadour wywarła decydujący wpływ na dyplomację. Była gorącą zwolenniczką „odwrócenia przymierzy” (renversement des alliances) i sojuszu z Austrią, co doprowadziło do wybuchu wojny siedmioletniej (1756–1763). Niestety, faworyzowany przez nią dowódca, książę de Soubise, poniósł sromotną klęskę w bitwie pod Rossbach (1757). Francja zakończyła wojnę upokorzona utratą kolonii w Ameryce i Indiach, a opinia publiczna o katastrofę oskarżała właśnie nielubianą markizę.

Ostatnie chwile w Wersalu. Jak zmarła Madame de Pompadour?

Kolejne romanse króla narażały ją na stres, a nadwątlone zdrowie coraz bardziej dawało o sobie znać – Madame de Pompadour stawała się coraz słabsza. Miała już dość Wersalu z jego gwarem i niekończącymi się konfliktami obyczajowymi. Lud Paryża także nie darzył jej żadnymi względami. Myślała o wyprowadzce do którejś ze swych licznych posiadłości, choć nie miała już na to sił. Jej czas dobiegał końca.

Właśnie w jednej z posiadłości na początku 1764 roku stan zdrowia markizy znacznie się pogorszył. Po długim zapaleniu płuc była jeszcze w stanie wyzdrowieć, ale gdy choroba powróciła na wiosnę Madame de Pompadour była już bezradna. Pomimo kilkudniowej agonii umierała tak, jak żyła – pełna bezkompromisowości i odwagi, co zrobiło wrażenie nawet na jej zaciętym oponencie delfinie. Zmarła 15 kwietnia. O jej pozycji świadczy to, że stało się to w Wersalu – tylko rodzina królewska mogła swoje ostatnie dni spędzić przy dworze.

Ocena Madame de Pompadour pozostaje złożona. Dla krytyków była symbolem rozrzutności monarchii i nieudolnej polityki zagranicznej, która pchnęła Francję ku rewolucji. Z drugiej strony jej wkład w rozwój francuskiej kultury oświecenia jest bezsporny.

To dzięki jej determinacji powstała królewska manufaktura porcelany w Sèvres oraz gmach Szkoły Wojskowej (École Militaire) w Paryżu. Była główną protektorką francuskich artystów – z François Boucherem na czele – oraz obrończynią encyklopedystów tworzących Wielką Encyklopedię Francuską (Encyclopédie Diderota i d’Alemberta).

Współcześnie jej nazwisko stało się częścią popkultury i synonimem wyrafinowanego stylu rokoko – od charakterystycznej fryzury pompadour, przez fasony obuwia, aż po zastawę stołową i kulinaria. Żadna inna metresa w nowożytnej Europie nie odcisnęła na swojej epoce tak wyrazistego piętna.

Zapisz się za darmo do naszego cotygodniowego newslettera!

Bibliografia:

Carlton Charles, Royal Mistresses, London-New York 1990.

Crosland Margaret, Madame de Pompadour, tłum. J. Korpanty, Warszawa 2002.

Libiszowska Zofia, Ludwik XV, Wrocław 1997.

Rostworowski Emanuel, Historia Powszechna. Wiek XVIII, Warszawa 1977.

redakcja: Jakub Jagodziński