Potlacz. Zapomniany rytuał rdzennych mieszkańców Ameryki
Słowo „potlacz” (patshatl) wywodzi się z języka pidżynowego „chinook” i oznacza tyle co „dawać”. Terminem tym określa się zjawisko, które współczesnym Europejczykom może wydawać się niezrozumiałe. Osadzeni w kulturze Zachodu regulujemy bowiem stosunki władzy w dużej mierze inaczej. Tym bardziej intrygująca jest uniwersalność ceremonii, która rozwinęła się u rdzennych ludów Ameryki Północno-Zachodniej, ale w różnych formach funkcjonowała w większości społeczeństw pierwotnych.
„Potlacz” znaczy „dawać”. Jak przebiegała ceremonia?
Ceremonia miała kluczowe znaczenie dla gospodarza, który za sprawą omawianej obrzędowości legitymizował swoją władzę. Sens takich praktyk doskonale opisał Marvin Harris: „(…) każdy naczelnik czuł się zobowiązany uzasadnić i uwierzytelnić swoje pretensje do przywództwa. Zwyczajowym środkiem do osiągnięcia tego celu było urządzanie potlaczy. Potlacz wydawał gospodarz-naczelnik wraz ze swoimi poddanymi na cześć gościa naczelnika i jego podwładnych, żeby pokazać, że gospodarz ma rzeczywiście prawo do naczelnikostwa i że pozycja jego jest wyższa od pozycji gościa. Aby tego dowieść, gospodarz sowicie obdarzał rywala i jego stronników. Goście umniejszali wartość tego, co otrzymali, i obiecywali uroczyście, że zrewanżują się potlaczem, na którym ich własny naczelnik dowiedzie, że jest większy od poprzedniego gospodarza, rozdając więcej bardzo wartościowych darów”.
Jak to działało w praktyce? Zbierano ogromne ilości jedzenia – świeżych i suszonych ryb, oleju rybnego, ale też potraw z upolowanych ssaków morskich i lądowych oraz ptactwa hodowlanego. Na stół trafiały też małże, kraby i inne owoce morza, a także orzechy, warzywa i owoce (np. dzikich jagód). Część z tych produktów jedynie odkładano. Gromadzono też dobra luksusowe, takie jak koraliki, derki dla koni czy skóry zwierzęce. Wszystko to można było znaleźć w okazałych domach naczelników Kwakiutlów (rdzennych społeczności zachodniego wybrzeża Ameryki Północnej). Gospodarz przygotowywał ucztę wspólnie z podwładnymi, obiecując im część prestiżu, który spłynie na niego jako najważniejszego wodza w mikroświecie.
W zależności od statusu gospodarza gośćmi podczas potlaczu mogło być kilkaset, a nawet kilka tysięcy osób, które nierzadko pokonywały na łodziach nawet setki kilometrów! Sama ceremonia najczęściej miała miejsce w okresie zimowym. Była wydarzeniem złożonym z kilku węzłowych elementów. Wszystko zaczynało się od oficjalnego przywitania gości – towarzyszyła temu odpowiednia oprawa artystyczna, która przejawiała się muzyką, śpiewem i tańcem, a była integralnym elementem ceremonii, sławiącym gospodarza.
Oprócz tego elementami potlaczu były przemówienia, przedstawienia mitów, przekazywanie historii i prezentacje różnych rytuałów. Nie należy zapominać, że wymagały one noszenia określonych strojów i masek. Ceremonia oparta na ucztowaniu mogła trwać od kilku dni do kilku miesięcy. Zawierano wówczas nowe znajomości, zawiązywano sojusze i wymieniano się informacjami.
Najważniejszym wydarzeniem wieńczącym potlacz był oczywiście akt rozdawania dóbr. Goście otrzymywali upominki zgodnie z hierarchią – im dany gość miał wyższą pozycję społeczną, tym bogatszy był podarunek. Ze strony gospodarza ceremonii istotne było rozdanie jak największej ilości dóbr, ponieważ od tego zależał szacunek i prestiż, jakim mógł się potem cieszyć. Wręczanie podarunków zapewne różniło się w zależności od konkretnej ceremonii. O ile Ruth Benedict i Marvin Harris podkreślali napięcia pomiędzy gospodarzem a obdarowanymi, co przejawiało się uszczypliwościami i zuchwałością ze strony organizatora potlaczu, to współcześni badacze Casey Pender i Till Gross wskazują raczej na życzliwą atmosferę za sprawą wdzięczności obdarowanych, którą wyrażali oni w przemówieniach i podziękowaniach.
Potlacz – ceremonia, której znaczenie wypaczono
Europejczycy wypaczyli obraz omawianej ceremonii dwukrotnie. Po raz pierwszy w końcu XIX wieku, kiedy rząd kanadyjski postanowił wprowadzić serię regulacji zakazujących ceremonii. W styczniu 1885 roku uchwalono następujący przepis:
„Każdy Indianin lub inna osoba biorąca udział w obchodach indiańskiej ceremonii znanej jako „potlacz” lub w indiańskim tańcu „tamananawas”, jest winny wykroczenia i podlega karze pozbawienia wolności”.
Była to kontynuacja zakorzenionego w europejskiej tradycji programu politycznego, który zakładał wyższość cywilizacyjną własnej kultury europejskich kolonizatorów. Dopatrywali się w potlaczu rozmaitych zagrożeń. Ich zdaniem była to przeszkoda w asymilacji Indian z białą i chrześcijańską częścią kanadyjskiego społeczeństwa. Krytycznie oceniano rozdawanie dóbr, zamiast ich akumulacji, a całą ceremonię uważano za stratę czasu, który powinno się raczej poświęcić na pracę. Dodatkowo problemem była konkurencyjność wobec centralnego ośrodka politycznego i niezgodność z kanadyjskim prawem.
Ten artykuł powstał dzięki Waszemu wsparciu w serwisie Patronite! Dowiedz się więcej!
Ten artykuł powstał dzięki Waszemu wsparciu w serwisie Patronite, a jego temat został wybrany przez naszych Patronów. Wesprzyj nas na Patronite i Ty też współdecyduj o naszych kolejnych tekstach! Dowiedz się więcej!
Przez kilkadziesiąt lat surowe prawo było egzekwowane. Choć uczestnicy musieli się liczyć z konsekwencjami, to ceremonie wciąż się odbywały, tyle że w tajemnicy. Nie zawsze udawało się jednak pozostać w ukryciu. Znane są przypadki aresztowań oraz szantażu wobec uczestników, którym dawano wybór: zrzeczenie się symbolicznych przedmiotów wykorzystywanych podczas ceremonii lub więzienie. O wątpliwej moralności takich zabiegów i tym, jakie znaczenie miał potlacz dla Kwakiutlów, najlepiej świadczy, że połowa zatrzymanych wybrała więzienie. Zakaz został zniesiony dopiero w 1951 roku.
Zachodni antropolodzy kultury odkryli zjawisko znane jako potlacz dopiero na przełomie XIX i XX wieku. Pierwsze interpretacje tych ceremonii były w dużej mierze nietrafione i stanowiły silne odbicie ówczesnych kodów kulturowych. Choć uczeni w przeciwieństwie do polityków nie widzieli w omawianych praktykach zagrożenia, to wciąż niezupełnie je rozumieli. Wśród pierwszych uczonych, którzy opisali zjawisko, byli Franz Boas i Marcel Mauss, jednak dopiero Ruth Benedict w słynnej książce „Wzory Kultury” spopularyzowała potlacz poza światem akademickim.
Benedict pisała swoją książkę z perspektywy relatywizmu kulturowego. Teoretycznie starała się więc nie oceniać rdzennych społeczności z perspektywy własnej kultury. W rzeczywistości jednak robiła to, tyle że w sposób nie całkiem uświadomiony. Pisząc o obsesji czy oceniając jako „bezwstydną megalomanię” („wzorem” innych kultur) nie tylko powtórzyła znane klisze, ale też sprowadziła potlacz do zjawiska politycznego i kulturowego, pomijając całkiem jego ekonomiczny wymiar, co słusznie zauważył później M. Harris.
W rzeczywistości można mówić o dwóch podstawowych znaczeniach całej ceremonii. Po pierwsze służyła ona determinowaniu i legitymizacji władzy, ale też regulowaniu pozycji poszczególnych członków społeczności. Potlacz stanowił też fundament bezpieczeństwa ekonomicznego i kulturalnego Kwakiutlów. Redystrybucja dóbr w gospodarce, której plony nie są równe dla każdego mikroregionu, może mieć kluczowe znaczenie dla przeżycia, zaś oprawa artystyczna wydaje się mieć znaczenie umacniające tożsamość kulturową uczestników.
Warto sprostować jeszcze jeden aspekt potlaczu – ceremonialne niszczenie dóbr. Robi ono ogromne wrażenie, stanowi bowiem manifestację bogactwa najwyższej próby, w myśl „stać mnie na to, by swoją własność po prostu niszczyć”. Jak wskazują jednak badacze, do intensyfikacji wymiany towarów (a nie żywności) doszło dopiero po okresie kontaktu z europejskimi handlarzami. Do społeczności rdzennych napływało więcej różnych towarów, a skutkiem przeniesienia chorób przybyszów ze Starego Lądu były epidemie, które zdziesiątkowały populację Indian. Zbieg tych okoliczności – pojawienia się większej liczby towarów i mniejszej liczby ludzi – doprowadził do zmian w ceremoniach i nasilenia się zjawiska niszczenia dóbr. Jak pisał M. Harris: „Były to praktyki ginącej kultury, usiłującej dostosować się do nowych warunków politycznych i gospodarczych; niewiele miały one wspólnego z potlaczami w dawnych czasach”.
Dziedzictwo potlaczu
Ceremonia, podobnie jak kultura Kwakiutlów, uległa przeobrażeniom. Dziś uroczystość organizuje się najczęściej, by oddać cześć zmarłemu członkowi społeczności. Już od końca XIX wieku nie spotyka się zjawiska zabijania niewolników w czasie ceremonii, choć w swojej tradycji potlacz dopuszczał takie praktyki. Zmieniły się też dary – o ile w XIX wieku oprócz jedzenia były to futra zwierzęce, derki czy koce, a w XX w. wyroby z miedzi, rzeźby i koce, o tyle w XXI w. podarkami były także ręczniki, kosze na pranie czy srebrna biżuteria.
Pewne elementy tradycji pozostały jednak stałe przez stulecia – np. olej rybny jako darowizna. Niematerialne elementy ceremonii także pozostały stałe. Do dziś nie ma potlaczu bez śpiewu, tańca i przemówień. Trudno jednak nie zauważyć, że ekspansja kultury europejskiej trwale zmieniła omawianą obrzędowość. Nawet w sytuacji, w której nie ma otwartej niechęci ze strony rządzących, a wręcz można mówić o programach pomagających zachować kulturę rdzennych społeczności, wciąż dochodzi do oddziaływania na tę ludność. Uważam jednak, że zmiany te należy uznać za integralny element kultury autochtonów, która, choć uległa przekształceniom, jest nie tylko echem dawnej tradycji, ale też znakiem współczesnych procesów zachodzących wśród ludów tubylczych.
Trudno powiedzieć, czy zwyczaj utrzyma się w kolejnych stuleciach albo nawet dekadach, a jeśli tak, to w jakiej formie. Już teraz badacze zwracają uwagę na wyrwanie poszczególnych obiektów (np. masek) z oryginalnego kontekstu ceremonii. W muzeach przedmioty będące pierwotnie elementem ceremonii stają się przykładem sztuki, przedmiotem estetyki pozbawionym właściwego znaczenia. Wydaje się, że największym zagrożeniem może być komercjalizacja i dalsze spłycanie kultury rdzennych społeczności do materialnych „gadżetów”, przy jednoczesnym braku popularyzacji wiedzy na temat potlaczu.
Ten artykuł powstał dzięki Waszemu wsparciu w serwisie Patronite! Dowiedz się więcej!
Ten artykuł powstał dzięki Waszemu wsparciu w serwisie Patronite, a jego temat został wybrany przez naszych Patronów. Wesprzyj nas na Patronite i Ty też współdecyduj o naszych kolejnych tekstach! Dowiedz się więcej!
Bibliografia:
R. Benedict, Wzory kultury, Warszawa 2011
K. Brunn-Marcuse, Manifesting Rights on Cloth: Regalia and Relations on the Northwest Coast, “Arts” v. 12, 216, 2023, s. 1-19.
M. Harris, Potlacz, [w:] Świat człowieka - świat kultury. Antologia tekstów klasycznej antropologii, red. E. Nowicka i M. Głowacka-Grajper, Warszawa 2009, s. 683–695.
G. Lanoue, Gift Giving, Reciprocity and Community Survival among Central Alaskan Indigenous Peoples, “Humans” v. 3, 2023, s.47–59.
K. Małkowska, Potlatch. Jego rola w kulturze Indian Północno-Zachodniego Wybrzeża Kanady, „Etnografia Polska”, 1966, t. 10, s. 339–375.
E. Nowicka, Świat człowieka – świat kultury, Warszawa 2012.
C. Pender, T. Gross, The Potlatch as Memory: Ceremony and Gift-Giving along the Pacific Northwest, https://papers.ssrn.com/sol3/papers.cfm?abstract_id=5297516
