Tajemnica śmierci Janusza III. Co spotkało ostatniego mazowieckiego księcia z dynastii Piastów?

Janusz III przyszedł na świat w 1502 r. Już rok później zmarł jego ojciec, książę mazowiecki Konrad III Rudy. Janusz, wraz ze starszym bratem Stanisławem, znalazł się pod opieką matki, Anny Radziwiłłówny, która objęła rządy regencyjne w Księstwie Mazowieckim. Początkowo obaj książęta mieli odziedziczyć po ojcu władzę jedynie nad ziemią czerską, a reszta Księstwa Mazowieckiego miała zostać inkorporowana do Korony. Dzięki staraniom Anny Radziwiłłówny król Polski Aleksander Jagiellończyk pozwolił jednak jej synom dożywotnio objąć władzę nad całością dziedzictwa. Mimo że obaj książęta byli już pełnoletni, oficjalna regencja Anny Radziwiłłówny zakończyła się dopiero w 1518 r. Księżna zachowała jednak silną pozycję i wpływ na sprawy Mazowsza aż do swojej śmierci w 1522 r.

Ostatni piastowski władca Mazowsza

Dwa lata po śmierci matki Janusz stracił starszego brata, który zmarł nagle w sierpniu 1524 r. w niewyjaśnionych okolicznościach. Do śmierci Stanisława miało dojść po uczcie wydanej przez wojewodziankę płocką Katarzynę Radziejowską. Pojawiły się wówczas podejrzenia, że książę został otruty, choć nie zostało to potwierdzone. Po śmierci brata Janusz rozpoczął samodzielne rządy w Księstwie Mazowieckim.

W tym czasie zajmował się m.in. porządkowaniem i kodyfikacją praw. W 1525 r. wydał przepisy wymierzone w szerzenie luteranizmu w księstwie, przewidujące surowe kary za wyznawanie i rozpowszechnianie nowej doktryny.

Samodzielne rządy Janusza III zakończyły się jednak równie szybko, jak się rozpoczęły. W nocy z 9 na 10 marca 1526 r. władca zmarł bezpotomnie jako ostatni książę mazowiecki z rodu Piastów. Po jego śmierci władzę na Mazowszu próbowała utrzymać jego siostra, księżniczka Anna Mazowiecka, jednak ostatecznie Zygmunt I Stary inkorporował księstwo do Korony.

Trucizna na książęcym dworze?

Niespodziewana i przedwczesna śmierć drugiego z książęcych braci wzbudziła jeszcze większe podejrzenia. Wśród mazowieckich Piastów i ich otoczenia pojawiły się głosy, że do śmierci Janusza ktoś mógł przyłożyć rękę. Podejrzenia wzmacniał fakt, że książę był młody i niezwykle silny fizycznie. Współczesne przekazy przypisywały mu nadzwyczajną siłę. Miał gołymi rękami łamać podkowy, zrywać grube sznury, rzucać ogromne kamienie oraz bez wysiłku naciągać cięciwy łuków. Późniejsze badania jego szczątków potwierdziły, że był mężczyzną bardzo masywnej i muskularnej budowy.

O otrucie księcia oskarżono starostę Piotra Jordanowskiego, a także wspomnianą już Katarzynę Radziejowską. W wyniku tortur Jordanowski miał przyznać się do winy, po czym został ścięty. Torturowano i ostatecznie zgładzono również kilka osób z otoczenia wojewodzianki Radziejowskiej, którym zarzucano udział w spisku.

Podejrzenia zaczęły sięgać nawet dworu królewskiego. O zlecenie zabójstwa oskarżono królową Bonę, która miała opinię trucicielki i której przypisywano zainteresowanie przejęciem przez Koronę Księstwa Mazowieckiego. Nie zachowały się jednak dowody potwierdzające jej udział w śmierci księcia.

Alkohol zdrowiu nie służy

Sprawa stała się na tyle poważna, że król Zygmunt I Stary zlecił zbadanie okoliczności śmierci Janusza III. Na początku 1528 r. przeprowadzono badanie ciała księcia, a w lutym tego samego roku król oficjalnie ogłosił, że Janusz zmarł śmiercią naturalną. Badanie nie dostarczyło dowodów potwierdzających otrucie.

Podobne stanowisko zajmował współczesny wydarzeniom kronikarz Marcin Bielski, który znał księcia i jego otoczenie. Odrzucał on pogłoski o otruciu i uważał, że przyczyną śmierci Janusza mogło być nadużywanie alkoholu i choroby związane z hulaszczym i rozpustnym trybem życia.

Późniejsze badania szczątków książąt mazowieckich również nie dostarczyły dowodów potwierdzających teorię o otruciu. Nie pozwoliły jednak jednoznacznie ustalić, na jaką chorobę cierpiał Janusz III i co dokładnie doprowadziło do jego śmierci. Tajemnica ostatnich dni życia ostatniego księcia mazowieckiego z dynastii Piastów pozostaje więc nierozwiązana.

Siostra Janusza i Stanisława, księżniczka Anna Mazowiecka, ufundowała braciom wspólny nagrobek z czerwonego marmuru. Przedstawia on obu książąt leżących obok siebie i splecionych w braterskim uścisku.

Materiał powstał dzięki współpracy reklamowej z Muzeum Mazowieckim w Płocku.

Materiał powstał w ramach dodatku tematycznego „Mazowsze dla Korony”, realizowanego dzięki współpracy z Muzeum Mazowieckim w Płocku. Przedsięwzięcie realizowane jest ze środków Samorządu Województwa Mazowieckiego w ramach zadania „Mazowsze dla Korony. 500-lecie włączenia Mazowsza do Królestwa Polskiego”. Kliknij by zobaczyć pozostałe materiały przygotowane w ramach dodatku!

Bibliografia

• Janusz Grabowski, Dynastia Piastów mazowieckich, Kraków 2012.
• Tenże, Poczet książąt i księżnych mazowieckich, Kraków 2019.
• Hanna Widacka, Ostatni książęta mazowieccy, Muzeum Pałacu Króla Jana III w Wilanowie, [dostęp: 23.09.2026].
• Marta Piber-Zbieranowska, Anna Radziwiłłówna Księżna Mazowiecka (7 kwietnia 1475 - 14/15 marca 1522) Rządy regencyjne na Mazowszu, Kraków 2026.