„Warszawa czasów Lalki”. Pomocnik Historyczny POLITYKI – recenzja i ocena
„Warszawa czasów Lalki”. Pomocnik Historyczny POLITYKI – recenzja i ocena
„Warszawa czasów «Lalki»” to interesujące spojrzenie na miasto znane z najsłynniejszej powieści Aleksandra Głowackiego – pisarza, który ukrył się za pseudonimem, niewiele mówił o sobie i nie prowadził dzienników. Nic dziwnego, że Tadeusz Boy-Żeleński stwierdził, iż „Prus nie ma biografii”.
Czy był zatem człowiekiem nudnym? Jak przekonuje Justyna Sobolewska, autorka artykułu biograficznego – nic bardziej mylnego. Prus był entuzjastą nowinek technologicznych. Jako pierwszy polski pisarz używał maszyny do pisania, był także wielkim miłośnikiem roweru. „Czytelniku i czytelniczko! Jeśli masz pieniądze, kupuj rower. Nie wyobrażaj sobie, że w nim siedzi diabeł” – przekonywał.
A czy popierał emancypację kobiet? Niekoniecznie. Uważał, że kobiety powinny się kształcić, pracować i być pożyteczne, jednak nie powinny same siebie reprezentować ani walczyć o równouprawnienie. W tej kwestii podzielał poglądy znacznej części społeczeństwa żyjącego w ostatnich dekadach XIX wieku.
Autorzy związani z „Polityką” przybliżają historyczne pierwowzory bohaterów „Lalki”. Wśród nich są przedstawiciele rodzin Kronenbergów i Lubomirskich oraz wynalazca Julian Ochorowicz. Opisują też życie poszczególnych warstw społecznych, handel, obyczaje i rozrywki. Pokazują przemiany, które kształtowały Warszawę na przełomie XIX i XX wieku.
Przez całą publikację przewija się porównanie literackiego obrazu miasta z jego historycznym obliczem. Warszawa pod rosyjskim zaborem została zdegradowana z rangi stolicy do ośrodka gubernialnego. W „Lalce” ślady rosyjskiej obecności są stosunkowo nieliczne, przede wszystkim z powodu cenzury. „Pomocnik Historyczny” przypomina o administracji zaborcy, jego wojsku i symbolach carskiej władzy. Uzupełnia w ten sposób obraz miasta, w którym żyli Izabela Łęcka i Stanisław Wokulski.
Jeden z najciekawszych tekstów powraca do kwestii praw kobiet. W artykule „Energia kobiet” Agata Zawiszewska-Semeniuk opisuje pionierki równouprawnienia, wśród nich Marię Konopnicką i Marię Dulębiankę. Przybliża relację łączącą obie kobiety oraz znaczenie „Bluszczu”, ilustrowanego tygodnika kobiecego wydawanego w latach 1865–1918. Nawiązania do pisma i jego roli w życiu ówczesnych kobiet pojawiają się również w serialowej ekranizacji „Lalki” w reżyserii Pawła Maślony. Badaczka związana z Uniwersytetem Szczecińskim podkreśla, że warszawskie emancypantki „działały w szczelinach między represyjną władzą rosyjską a konserwatyzmem polskiego społeczeństwa”.
Prus studiował na Wydziale Matematyczno-Fizycznym Szkoły Głównej Warszawskiej, przekształconej później w Uniwersytet Warszawski. Do tej samej uczelni posłał Wokulskiego. Bohater musiał jednak przerwać naukę z powodu wybuchu powstania styczniowego. Fortunę zdobył później na dostawach dla armii carskiej podczas wojny rosyjsko-tureckiej z lat 1877–1878. O tym konflikcie pisze Andrzej Chwalba w artykule poświęconym sytuacji w ówczesnej Europie.
Recenzowana pozycja została podzielona na dwie części: „W kręgu «Lalki»” oraz „Konteksty”. Całość tradycyjnie dopełniają tradycyjnie interesujące i dobrze dobrane „Detale” oraz tekst wprowadzający, poświęcony Warszawie jako miastu gubernialnemu, autorstwa Błażeja Brzostka. Badacz związany z Uniwersytetem Warszawskim podkreśla, że w arcydziele Prusa można odnaleźć „wiele informacji zawoalowanych i w podtekstach”. Jednocześnie zauważa, że w powieści „nie ma żadnych sugestii o rusyfikacji miasta, a kulturami dostrzeganymi przez narratora są żydowska i niemiecka”.
To jeden z wielu przykładów konfrontacji literackiego obrazu Warszawy z jej historycznym kontekstem, która stanowi największy walor publikacji. Pozwala spojrzeć na dobrze znaną historię z nowej perspektywy. Polecam najnowszy „Pomocnik historyczny” uwadze i zachęcam do lektury!
Kup nowy Pomocnik Historyczny POLITYKI – LINK!
Zobacz też pozostałe publikacje, dostępne w ofercie Wydawnictwa Polityka.
