Władysław I Herman – kiedy Płock był stolicą Polski

Niewiele wiadomo o młodości Władysława Hermana, młodszego syna Kazimierza I Odnowiciela i ruskiej księżniczki Dobroniegi. Niektórzy badacze przypuszczają, że już wtedy mógł rządzić na Mazowszu jako namiestnik swojego starszego brata, króla Polski Bolesława Szczodrego. Prawdopodobnie to właśnie wtedy Władysław upodobał sobie Płock jako swoją główną siedzibę. Jak się później okazało, przywiązanie do mazowieckiego grodu przetrwało nawet po tym, jak Władysław I Herman przejął władzę zwierzchnią w Polsce.

Mazowiecki gród w centrum wielkiej polityki

Na Wzgórzu Tumskim już u schyłku X wieku funkcjonował gród, który w kolejnych dziesięcioleciach stał się jednym z najważniejszych ośrodków Mazowsza. Gród znajdował się nad Wisłą, która stanowiła jeden z najważniejszych szlaków komunikacyjnych ówczesnej Polski. Był to również główny ośrodek obronny i administracyjny regionu. Dzięki swojemu położeniu i znaczeniu politycznemu Płock należał wówczas do najważniejszych grodów Mazowsza i całego państwa Piastów.

W okresie kryzysu monarchii piastowskiej, który nastąpił po śmierci Mieszka II, Miecław przejął władzę na Mazowszu i uniezależnił się od Piastów. Płock stał się wówczas najważniejszym ośrodkiem władzy Miecława. Władza dawnego cześnika nie trwała jednak długo. Kiedy Kazimierz Odnowiciel, syn Mieszka II, wrócił z wygnania na Węgrzech, przystąpił do odbudowy państwa. Miecław postanowił zbrojnie bronić swojej niezależności, co przypłacił życiem. Według Galla Anonima zginął w 1047 r. w bitwie z wojskami księcia i posiłkami księcia kijowskiego Jarosława Mądrego.

Płock stolicą Polski?

Prestiż Płocka wzrósł gwałtownie, kiedy w 1075 r. został siedzibą nowo utworzonego biskupstwa mazowieckiego, na czele którego stanął biskup Stefan. W 1079 r. król Bolesław został wygnany z kraju, po czym udał się na Węgry, gdzie stracił życie w niejasnych okolicznościach. Władzę po starszym bracie przejął wówczas Władysław I Herman. Władca zachował silny związek z Mazowszem, a Płock stał się jego główną siedzibą.

Właśnie tutaj koncentrowało się życie jego dworu i stąd książę sprawował znaczną część swoich rządów. Oczywiście trzeba mieć na uwadze, że w XI wieku nie istniała jedna, formalnie ustanowiona stolica państwa. Dwór był ruchomy, a władca mógł sprawować rządy z różnych miejsc. Nie zmienia to jednak faktu, że Władysław I Herman najchętniej przebywał w Płocku, który stał się nieformalnym centrum jego władzy nad państwem.

O szczególnej więzi Władysława z Mazowszem wspomina Gall Anonim, pisząc o podziale władzy pomiędzy jego synów:

Po dokonanym więc w sposobie powyższym rozdziale państwa i oświadczeniu się dość jawnym w przedmiocie tym ojca, z synów każdy część sobie przypadłą zwiedził i objął niezwłocznie, ojciec zaś najchętniej zawsze w zamiłowanym przez się zamieszkiwał Mazowszu. 

Płock stał się nie tylko ważną siedzibą władcy, ale również miejscem ważnych wydarzeń i uroczystości dworskich. W ówczesnym grodzie miało miejsce na przykład pasowanie na rycerza Bolesława, najstarszego syna władcy:

Przekonywając się tedy Władysław, iż syn rozkwitał jednocześnie w lata i rozgłos ze spraw walecznych, a wszyscy mędrcy państwa w nim sobie wielce lubowali, postanowił przepasać go mieczem w uroczystość Wniebowzięcia Najświętszej Panny i obrządek ten uświetnić obchodem wspaniałym wśród grodu Płockiego. 

Płockie dziedzictwo Władysława I Hermana

O znaczeniu mazowieckiego grodu w tym okresie świadczą również fundacje książęce. Prawdopodobnie to właśnie Władysław Herman ufundował pierwszą katedrę w Płocku. Tutaj też władca zmarł.

Zmarł przeto panujący książę Władysław, syt wieku i długą niemocą trapiony, u zwłok którego przez pięć dni w mieście Płocku, przy asystencji kapelanów egzekwie arcybiskup odprawiając, nie śmiał ich przed doczekaniem przybycia synów do grobu złożyć.

Władysław I Herman został pochowany w płockiej katedrze, gdzie wcześniej spoczęła jego żona Judyta Przemyślidka, zmarła w 1086 r. Za rządów jego syna Bolesława Krzywoustego gród nadal odgrywał ważną rolę w państwie, choć znacznie ucierpiał w wyniku najazdów. Katedra została zniszczona w 1127 r. podczas najazdu Pomorzan, ale biskup Aleksander z Malonne rozpoczął budowę nowej, monumentalnej świątyni konsekrowanej w 1144 r. W nowej katedrze pochowano również Bolesława III Krzywoustego. W 1237 r. Płock otrzymał dokument lokacyjny wystawiony przez biskupa płockiego Piotra I.

Materiał powstał dzięki współpracy reklamowej z Muzeum Mazowieckim w Płocku.

Materiał powstał w ramach dodatku tematycznego „Mazowsze dla Korony”, realizowanego dzięki współpracy z Muzeum Mazowieckim w Płocku. Przedsięwzięcie realizowane jest ze środków Samorządu Województwa Mazowieckiego w ramach zadania „Mazowsze dla Korony. 500-lecie włączenia Mazowsza do Królestwa Polskiego”. Kliknij by zobaczyć pozostałe materiały przygotowane w ramach dodatku!

Bibliografia:

Źródła:

• Gall Anonim, Kronika polska, tłum. Zygmunt Komarnicki, Warszawa 1873.

Opracowania:

• Andrzej Buko, Archeologia Polski wczesnośredniowiecznej, Warszawa 2005.
• Aneta Bukowska, Maciej Trzeciecki, Relikty architektury kamiennej na Wzgórzu Tumskim w Płocku – wyniki badań weryfikacyjnych, [w:] Architektura Romańska w Polsce, Gniezno 2009.  
• Aleksander Gieysztor i Henryk Samsonowicz (red.), Dzieje Mazowsza do 1526 roku, Warszawa 1994.  
• Kazimierz Jasiński, Rodowód pierwszych Piastów, Warszawa-Wrocław 1992.
• Stanisław Szczur, Historia Polski: Średniowiecze, Kraków 2002.