Wszyscy kojarzą go ze sprowadzeniem Krzyżaków. Konrad Mazowiecki z innej strony
Konrad I Mazowiecki przyszedł na świat między 1187 a 1189 rokiem jako najmłodszy syn Kazimierza Sprawiedliwego i księżniczki przemyślidzkiej – Heleny. Nie dysponujemy zbyt wieloma informacjami dotyczącymi młodości przyszłego władcy. Nie wiemy nawet, gdzie dokładnie się urodził. Jego biografowie zwracają uwagę, że dorastał u boku starszego brata, Leszka Białego. I nawet nie tyle o dorastanie tu chodzi, co o całą karierę polityczną Konrada, którą trudno byłoby rozpatrywać w oderwaniu od historii Leszka.
Po śmierci Kazimierza, kwestia sukcesji na ziemi krakowskiej, kujawskiej i Mazowszu była nieoczywista, z czego księżna Helena zdawała sobie sprawę. Doszło wówczas do walk między stronnikami starszego brata Konrada (małoletniego Leszka Białego), a kwestionującym jego prawo do władztwa Mieszkiem III Starym i jego sojusznikami (nierozstrzygnięta bitwa pod Mozgawą).
Spory polityczne towarzyszyły młodości braci, a w pewnym stopniu zapewne także ją kształtowały. Jak wskazuje Agnieszka Teterycz-Puzio, duży nacisk kładziono w ich edukacji na umiejętności rycerskie, a o kształceniu umysłowym w źródłach nie zachowało się nic.
Konrad I Mazowiecki przejmuje władzę nad Mazowszem
Kiedy bracia wyszli z okresu regencji, dokonali formalnego podziału ojcowizny: Leszek Biały panował na ziemi krakowsko-sandomierskiej, zaś Konrad objął władzę nad Mazowszem i Kujawami. Kiedy? Tego nie wiadomo dokładnie. Zapewne miało to miejsce około 1200 roku. Pewne jest natomiast to, że bracia od początku bardzo blisko ze sobą współpracowali. W literaturze podkreśla się duży wpływ Heleny, przynajmniej do pewnego czasu, na sprawowanie rządów przez obu braci. Być może późniejsza konfliktowość Konrada, widoczna zwłaszcza w stosunku wobec mazowieckich możnych, również miała swoje zarzewie w polityce kształtowanej jeszcze przez matkę?
W tym miejscu warto dodać, że konsolidacja Mazowsza w obrębie uznawanym dzisiaj za ten region, jest w dużej mierze zasługą Konrada. Jak wskazywał Henryk Samsonowicz: „On raczej musiał chronić osadników na ziemiach nadgranicznych. Dzisiaj uważamy je za mazowieckie, ale wówczas nie było to oczywiste. (…) Nie wiemy, co się tam działo do czasów Konrada, ale to dopiero on stworzył wielkie Mazowsze, jednostkę terytorialną pokrywającą się z ziemiami, które dziś uważamy za mazowieckie. (H. Samsonowicz, Władcy Polski. Historia… 2018.)”
Już obejmując władzę nad Mazowszem, nastoletni Konrad musiał mierzyć się z trudnościami związanymi z obroną granic. Ziemie te były bowiem chronicznie najeżdżane przez plemiona pruskie. O tym, jak najazdom tym starał się przeciwstawiać piastowski książę, wspomnijmy później. Działania te trudno bowiem wyjaśnić, nie znając kontekstu działań Konrada na kierunku wschodnim i jego ścisłej współpracy z bratem, Leszkiem Białym.
Polityka zagraniczna
Polem zainteresowań braci była Ruś. Wiadomo, że Konrad towarzyszył bratu w bitwie z Romanem halicko-włodzimierskim, która była ostatnim aktem wystąpienia Romana przeciw Leszkowi Białemu. Do starcia doszło w 1205 roku pod Zawichostem, a bitwa skończyła się wielkim zwycięstwem polskiego oręża, które utorowało drogę do polskiej ekspansji na Ruś. Oprócz Leszka i Konrada, ważnym ojcem wygranej batalii był wojewoda Krystyn, nazywany później „tarczą Mazowsza”. Zwycięska bitwa miała też duże konsekwencje dla Leszka Białego, umacniając jego panowanie w Krakowie.
Z kształtowaniem polityki zagranicznej i szczególną koncentracją na kwestiach wschodnich należy wiązać ślub Konrada Mazowieckiego z Agafią, księżniczką z dynastii Rurykowiczów. Agafia była córką Światosława Igorowicza. Według latopisów ruskich, Konrad był zwolennikiem współpracy z Rusinami.
Choć Konrad pozostawał w cieniu Leszka, to zarazem skutecznie go wspierał, a ich sojusz umacniał pozycję starszego z braci. Konrad współpracował z Leszkiem nie tylko na kierunku wschodnim, ale też w zakresie reform Kościoła czy polityki wobec Pomorza.
Z polityką formowaną przez Konrada łączy się także polskie aspiracje do panowania nad Podlasiem, które kontynuowane były w kolejnych stuleciach. Na krótko udało się nawet wykonać bardzo ważny krok w tym kierunku – w 1237 roku Konrad osadził w Drohiczynie zakon Braci Dobrzyńskich, który nie zdołał jednak utrzymać tych ziem.
Konrad Mazowiecki i walka o bezpieczeństwo Mazowsza
Wróćmy jednak na Mazowsze. Zanim Konrad Mazowiecki podjął fatalną w skutkach decyzję o sprowadzeniu na Mazowsze Zakonu Krzyżackiego, długo próbował innych metod. Ataki pruskie były niezwykle dotkliwe dla Mazowsza. Warownie na północnej rubieży Mazowsza były ciągle zagrożone. Najeźdźcy zapuszczali się także dalej niż na samą rubież: kilkukrotnie spalili Pułtusk, zniszczyli Płock.
Jednym z pomysłów Konrada było osadzenie na Mazowszu ludzi z trudnego do określenia stanu między chłopstwem a rycerstwem, zwanego później szlachtą zagrodową. Mowa o osadnikach, którym nadano ziemie i obowiązek jej obrony. Motywacja dla nich wyda
Według źródeł skuteczną obronę organizował wspomniany wyżej Krystyn vel „tarcza Mazowsza”. Musimy mieć jednak na uwadze, że jego zasługi mogły zostać przez kronikarzy przecenione. Krystyn w pewnym momencie popadł w konflikt z Konradem. Książę zareagował bardzo gwałtownie więżąc i zabijając wojewodę. Nie wiadomo jednak, co było powodem takiej reakcji, ani na czym dokładnie polegał konflikt między nim a władcą. Źródła wskazują, że wraz ze śmiercią Krystyna, obrona Mazowsza zaczęła upadać.
By powstrzymać najazdy, Konrad zorganizował tzw. Stróżę, która jako sieć grodów organizowana przez różne dzielnice, miała zapobiegać najazdom (zagrażającym nie tylko samemu Mazowszu). Pomysł jednak również okazał się nieskuteczny, a Konrad zaczął coraz śmielej spoglądać w stronę Siedmiogrodu, skąd w 1225 roku wygnani zostali Krzyżacy. Na dworze coraz poważniej rozważano zaproszenie zakonu, który miał pomóc uporać się z problematycznymi sąsiadami z północy.
Materiał powstał w ramach dodatku tematycznego „Mazowsze dla Korony”, realizowanego dzięki współpracy z Muzeum Mazowieckim w Płocku. Przedsięwzięcie realizowane jest ze środków Samorządu Województwa Mazowieckiego w ramach zadania „Mazowsze dla Korony. 500-lecie włączenia Mazowsza do Królestwa Polskiego”. Kliknij by zobaczyć pozostałe materiały przygotowane w ramach dodatku!
W zamachu w Gąsawie w 1227 roku zamordowany został Leszek Biały. Choć miał on pozytywny wpływ na decyzje brata, to nawet gdyby do zbrodni gąsawskiej nie doszło, prawdopodobnie nie zmieniłoby to nic w polityce młodszego z braci względem zakonu. Najważniejsze decyzje zapadły już bowiem wcześniej. Rok po śmierci Leszka, na Mazowsze dotarli Krzyżacy.
Choć rzeczywiście to Konrad odpowiadał za ściągnięcie do Polski zakonu krzyżackiego, to sam pomysł podsunął mu prawdopodobnie książę Henryk Brodaty bądź Jadwiga Śląska. W tym miejscu warto jeszcze dodać, że Konrad przez długi czas nie postrzegał tej decyzji w kategoriach błędu politycznego. Współpraca przez pewien czas układała się nawet poprawnie, a przybysze wywiązywali się ze swojej części umowy, tworząc skuteczną i rzeczywista zaporę przed najeżdżającymi Mazowsze z północy ludami pruskimi.
Na marginesie warto dodać, że dopiero późniejsze doświadczenia z zakonem krzyżackim pozwoliły jednoznacznie negatywnie ocenić decyzję Konrada. Dla czasów tego władcy byłby to anachronizm. Oczywiście wielkość władców i polityków ocenia się z perspektywy konsekwencji podjętych przez nich decyzji, ale dla pełnego obrazu warto przytoczyć słowa wybitnego historyka, Henryka Samsonowicza z rozmowy z Mirosławem Maciorowskim:
Nikt Konrada nie potępiał za sprowadzenie Krzyżaków, a on sam ledwie przed śmiercią mógł uznać swą decyzję za błąd, bo ziemie, które powinny być pod jego władzą, znalazły się pod obcą (…) Dopiero w XIV w., gdy państwo krzyżackie okrzepło, nikt już nie miał wątpliwości, że decyzja Konrada oznacza problemy
Z perspektywy współczesnej historiografii to właśnie przekształcone z państwa krzyżackiego świeckie Prusy uznaje się za ośrodek, który najmocniej przyczynił się do rozbiorów Polski w końcu XVIII wieku. Trudno jednak, by Konrad był w stanie przewidzieć tak odległe konsekwencje swoich decyzji. Niemniej trzeba dodać, że wiedzę na temat problemów z polityką zakonu krzyżackiego władca powinien posiadać, wszak znane już były doświadczenia węgierskie z Krzyżakami.
Przedstawienie panowania Konrada na Mazowszu wyłącznie z perspektywy ściągnięcia Krzyżaków i walk z Prusami byłoby jednak zbytnim uproszczeniem. Trzeba pamiętać, że stał on za inwestycjami takimi jak klasztor dominikański w Płocku, kościół św. Trójcy w Błoniu czy odnowa grodu w Czersku, ale też konkretnymi decyzjami politycznymi i administracyjnymi jak choćby lokacja Płocka w 1237 roku.
„Despotyczny brutal”
Konrad uchodził za wybuchowego i brutalnego, a przemoc była dla niego naturalnym narzędziem sprawowania władzy. Jest to o tyle szokujące, że krwawo rozprawiał się nie tyle z wrogami, co ludźmi z kręgu sojuszników. Wspomniany wcześniej wojewoda Krystyn został przez Konrada oślepiony, a potem uduszony. Powody tak brutalnego potraktowania jednego z ważniejszych sprzymierzeńców są nie do końca jasne, część badaczy wskazuje, że poróżnić mogła ich wizja polityki wobec Prusów.
Znacznie poważniejsze konsekwencje spotkały Konrada po zabójstwie kanonika, Jana Czapli w 1239 roku. W tym wypadku konflikt mógł dotyczyć pośrednictwa Jana Czapli w niechcianym przez Konrada małżeństwie jego syna z Konstancją śląską. Zdaniem innych badaczy powodem mogło być też zabieganie przez kanonika o wolności kościelne, a niektórzy uważają, że przedmiotem sporu był majątek. Reakcja podobnie jak w przypadku mordu na Krystynie była gwałtowna i brutalna. Konrad nakazał scholastyka pojmać, schłostać, a na koniec powiesić na widok publiczny. Już po zdjęciu ciała Jana Czapli i rozpoczęciu przygotowań do pogrzebu, na rozkaz Agafii, żony Konrada, zwłoki ponownie powieszono na szubienicy.
Po tym wydarzeniu Konrad spotkał się z konsekwencjami swoich porywczych działań. Arcybiskup gnieźnieński Pełka nałożył na władcę ekskomunikę, czyli możliwą karę w Kościele. Część źródeł wskazuje, że Konrad żałował swego czynu (czy może jego konsekwencji?), a nawet odczuwał wyrzuty sumienia. Z pewnością musiał jednak odbyć jakąś pokutę. Część badaczy wiąże z nią ofiarowanie katedrze płockiej kielicha wykonanego ze złoconego srebra.
Większość historyków negatywnie ocenia panowanie Konrada. Surowo w porównaniu z Leszkiem Białym, ocenił go Marek Chrzanowski, pisząc:
Konrad Mazowiecki był zupełnie inny, typ charakterystyczny dla zdziczałego XIII w., jego życie wypełniało ciągłe pasmo walk, najazdów i zbrodni. Wiarołomny i zdradziecki (jednak nie w stosunku do swego brata), chciwy zdzierca i łupieżca mienia poddanych, okrutny i mściwy. Morderca scholastyka i swojego osobistego kanclerza Jana Czapli oraz zwycięzcy spod Zawichostu, wojewody mazowieckiego Krystyna. W przeciwieństwie do Leszka, myślący bardziej kategoriami dzielnicowymi niż ogólnopolskimi
Nieco mniej jednoznaczna w swojej ocenie była Agnieszka Teterycz-Puzio, która uważa, że:
Konrad I Mazowiecki to postać niejednoznaczna i trudna do ogólnej oceny. Był politykiem niezwykle aktywnym, człowiekiem o silnym charakterze, ambitnym, sprytnym i zdeterminowanym w swoich działaniach. Jednocześnie jednak bywał człowiekiem nadmiernie porywczym, wręcz okrutnym
Henryk Samsonowicz określił go mianem „despotycznego brutala”. Jak widać, to właśnie porywczość i brutalność władcy okazały się cechami, które zapamiętała najmocniej historiografia. Niezależnie od oceny, postać Konrada powinno się rozpatrywać z perspektywy jego czasów, a także wielu decyzji i trudnego położenia geopolitycznego Mazowsza, którym przyszło mu władać. W tym kontekście samo sprowadzenie na ziemie polskie zakonu krzyżackiego, choć fatalne w swoich konsekwencjach, można oceniać nieco inaczej. Podobnie jak całą historię porywczego Piasta.
Materiał powstał w ramach dodatku tematycznego „Mazowsze dla Korony”, realizowanego dzięki współpracy z Muzeum Mazowieckim w Płocku. Przedsięwzięcie realizowane jest ze środków Samorządu Województwa Mazowieckiego w ramach zadania „Mazowsze dla Korony. 500-lecie włączenia Mazowsza do Królestwa Polskiego”. Kliknij by zobaczyć pozostałe materiały przygotowane w ramach dodatku!
Bibliografia:
M. Chrzanowski, Leszek Biały. Książę krakowski i sandomierski, princeps Poloniae (ok. 1184-23/24 listopada 1227), Kraków 2013.
L. Królikowski, Stolice książęcego Mazowsza, Warszawa 2025.
M. Maciorowski, B. Maciejewska, Władcy Polski. Historia na nowo opowiedziana, Warszawa 2018.
A. Piskozub, Niezapomniany rok 1237, „Notatki Płockie” t. 32/3, 1987, s. 50-54.
A. Teterycz-Puzio, Konrad I Mazowiecki: Kniaź Wielki Lacki (1187/89-31 sierpnia 1247), Kraków 2019.
A. Teterycz-Puzio, XIII-wieczni Piastowie mazowieccy-książęta nieudolni czy niedoceniani. Próba oceny, [w:] Dziedzictwo książąt mazowieckich. Stan badań i postulaty badawcze, red. J. Grabowski, R. Mroczek, P. Mrozowski, Warszawa 2017.
Materiał powstał dzięki współpracy reklamowej z Muzeum Mazowieckim w Płocku.
