Mariusz Samp – „Kryminalne dzieje Piastów. Mroczna historia dynastii” – recenzja i ocena
Mariusz Samp – „Kryminalne dzieje Piastów. Mroczna historia dynastii” – recenzja i ocena
Kryminał, polskie sprawy kryminalne... Na myśl od razu przychodzą głośne zbrodnie z dwudziestolecia międzywojennego. Wyobraźnia podsuwa mroczne zaułki przedwojennych miast i przypomina takie sprawy, jak brutalne czyny Andrzeja Szczerby-Barazińskiego, który grasował na Podhalu, głośna historia bezwzględnego truciciela z Sosnowca czy też Hipek Wariat i jego bezlitosny gang usypiaczy. Z kolei u miłośników współczesnych podcastów true crime mroczną fascynację budzi nierzadko duszny okres PRL-u, wstrząsająca zbrodnia połaniecka albo seryjny morderca Władysław Baczyński. Zbrodnie, spiski i zdrady towarzyszyły ludzkości jednak od zawsze i z pewnością nie omijały rządzących, również tych z samego szczytu drabiny społecznej. Jak wyglądałby rasowy kryminał, gdyby przenieść jego scenerię do epoki piastowskiej, gdzie nie było śledczych ani zaawansowanej kryminalistyki, a o życiu i śmierci decydował nagi miecz lub puchar zatrutego wina?
Podobne pytanie zadał sobie Mariusz Samp, autor książki Kryminalne dzieje Piastów. Mroczna historia dynastii. Finis sanctificat media, to popularne stwierdzenie, kojarzone z filozofią Niccolò Machiavelliego, doskonale oddaje bezwzględne dążenie do wyznaczonego celu za wszelką cenę. Główne pytanie brzmi: czy w przypadku piastowskich władców zbrodnia była po prostu jeszcze jednym, akceptowalnym instrumentem utrzymania władzy?
Autor podzielił książkę na części według chronologii: wczesne średniowiecze, rozbicie dzielnicowe oraz późne średniowiecze i nowożytność. To przemyślany układ, który pozwala śledzić ewolucję politycznych intryg na przestrzeni wieków. Każda z tych części złożona jest z krótszych rozdziałów, co idealnie sprawdza się podczas czytania w biegu, chociażby w komunikacji miejskiej (sama zresztą sama miałam okazję sprawdzić to w praktyce).
Jeśli chodzi o jakość samego wydania, jak przystało na Wydawnictwo Znak, nie ma się do czego przyczepić. Na ogromny plus zasługuje starannie wyselekcjonowana bibliografia, którą sprytnie przypisano do poszczególnych rozdziałów. Czytelnik znajdzie w niej prace takich klasyków polskiej mediewistyki jak Gerard Labuda, Marian Gumowski, Józef Dobosz, Kazimierz Jasiński i wielu innych. Dla osób chcących zgłębić omawiane kwestie to doskonała ściągawka z rzetelnej literatury historycznej. Atutem tej blisko 400-stronicowej publikacji jest również bogata ikonografia, która pozwala lepiej wyobrazić sobie realia epoki.
Początkowe rozdziały wprowadzają czytelnika w realia państwa polskiego z czasów panowania Bolesława Chrobrego. Ukazują pierwszego króla nie tylko jako wybitnego wodza, ale też bezwzględnego gracza. Czytelnik przygląda się wygnaniu jego braci i macochy z kraju, mrocznemu zamachowi na jego życie z 1002 roku, aż po chwilowe przejęcie tronu w Pradze. Z kolejnych części dowiaduje się, kto podpadł Władysławowi Wygnańcowi i jaką makabryczną poniósł za to cenę. Poznaje również kulisy krwawej zbrodni w Gąsawie, pokazuje, kim tak naprawdę był Bolesław Rogatka, i przygląda się budzącemu grozę sadyzmowi Henryka Głogowskiego. Książka przybliża także te najbardziej niechlubne, często przemilczane w podręcznikach karty z biografii Władysława Łokietka oraz Kazimierza Wielkiego, a na samym końcu zdradza, kto podtruwał ostatnich Piastów, doprowadzając do wygaśnięcia wielkiej dynastii.
„Kryminalność” książki wynika przede wszystkim z samego materiału historycznego, podczas gdy autor rzadziej próbuje spojrzeć na te wydarzenia z perspektywy mechanizmów zbrodni czy śledztwa. Toteż nie odnajdziemy tu historii nieznanych, choć autor ukazuje Piastów od mniej „podręcznikowej” strony. Autor nie tyle odkrywa przed czytelnikiem zupełnie nowe fakty, ile pozwala spojrzeć na dobrze znane postacie i wydarzenia przez pryzmat przemocy, intryg i walki o władzę. Pamiętajmy, że jest to jednak tylko i aż publikacja popularnonaukowa.
Samp nie próbuje udawać, że pisze kryminał, lecz wykorzystuje atrakcyjną formułę „kryminalnych dziejów”, by w przystępny sposób ukazać polskie średniowiecze. Jeśli więc ktoś oczekuje sensacyjnych odkryć lub rekonstrukcji śledztw, poczuje niedosyt. Jeżeli jednak szuka sprawnie napisanej opowieści o ciemniejszych stronach panowania Piastów, będzie usatysfakcjonowany.
Lektura książki Mariusza Sampa uświadamia jedno: polska historia kryje w sobie tak ogromny potencjał, że z powodzeniem można by nakręcić rodzime „Wspaniałe stulecie” albo słowiańską „Grę o tron”. To materiał na długą, mroczną i wciągającą telenowelę o brutalnym życiu dworskim, w którym nikt nie może ufać nikomu, a trup ściele się gęsto.
