Trevor Bryce – „Hetyci. Wojownicy z Anatolii” – recenzja i ocena
Trevor Bryce – „Hetyci. Wojownicy z Anatolii” – recenzja i ocena
Hetyci są jedną z najbardziej zagadkowych cywilizacji, które wyłoniły się z mroków dziejów, aby zniknąć w efekcie najazdów równie zagadkowych najeźdźców – Ludów Morza. Co gorsza, o upadku Hetytów wiemy głównie z egipskich źródeł, a to powoduje jeszcze większe wątpliwości. Kim więc byli tajemniczy Hetyci? Jak żyli? Jak zorganizowane było ich społeczeństwo? Na te pytania oraz wiele innych odpowiada Trevor Bryce.
Na początku warto zauważyć, iż jest to książka stanowiąca wprowadzenie do dziejów Hetytów. Ma charakter popularnonaukowy, a jej podstawowym celem jest zachęcenie do dalszej lektury, ale także – po prostu – sprawienie przyjemności zwykłemu czytelnikowi. Jednocześnie jest to pozycja, która dostarcza rzetelnych informacji, świeżych perspektyw i nowych spostrzeżeń.
Bryce rozpoczyna swoją książkę od zwrócenia uwagi na to, jak wiele śladów po Hetytach zachowało się w Turcji. Można powiedzieć: zaskakująco wiele. W całej książce autor stara się, jak tylko to możliwe, oddać głos samym Hetytom, opierając się na rozmaitych źródłach – zarówno pisanych, jak i archeologicznych. Co więcej, udało mu się wpleść w narrację poglądy wcześniejszych badaczy. W jednym z fragmentów czytelnik wręcz znajdzie się w butach XIX-wiecznego archeologa, który właśnie dokonał odkrycia. Jest to bezsporny atut pracy, ponieważ historia badań staje się tutaj częścią historii samej cywilizacji.
Warto podkreślić również znakomitą koncepcję pracy. Bryce zrezygnował z prostej chronologicznej konstrukcji, w której osią byłaby narracja o historii politycznej, a wokół niej pojawiałyby się kolejne aspekty życia Hetytów. Zdecydował się przedstawić ich świat problemowo, tworząc katalog kilkunastu zagadnień, które razem składają się na jego całościowy obraz.
Nie oznacza to jednak rezygnacji z historii politycznej czy opisu podbojów. Bryce nie traci ich z pola widzenia, a jednocześnie oddaje dramatyzm zmieniającego się świata ówczesnej dyplomacji – świata zaskakująco złożonego. Nie tylko przedstawia problemy polityczne, lecz także pokazuje zasady prowadzenia dyplomacji. To kolejna zaleta pracy.
Autor przedstawia również całościowo strukturę społeczną. Czytelnik zagląda do pałacu Wielkiego Króla, poznaje życie urzędników różnego szczebla i kapłanów, ale spotyka także chłopów i niewolników. Jest to bardzo ciekawe ujęcie tematu. Bryce zwraca uwagę również na prawo Hetytów, zaskakująco nowoczesne – jeśli idzie o sposób karania, unikanie kary śmierci, uwzględnianie okoliczności łagodzących czy stopniowanie winy poprzez zwracanie uwagi na motyw przestępstwa. Interesująca jest również świeckość motywów jego powstania. Prawo Hetytów było fundamentalnie oparte na zasadzie kompensacji, a nie zemsty dla zemsty czy kary dla samej kary. Takie podejście wyróżnia je spośród innych kodeksów ówczesnego świata.
Badacz znakomicie rysuje również problemy demograficzne Hetytów, zwracając uwagę na rolę kobiet w społeczeństwie, choćby wyjątkową pozycję królowej, oraz na ich przywiązanie do ochrony kobiet i dzieci. Z drugiej strony pokazuje konsekwencje tego podejścia – między innymi deportacje ludności z podbitych terenów.
Czytelnik znajdzie tu także informacje o przywiązaniu Hetytów do czystości, pojmowanej zarówno jako higiena, jak i w kontekście relacji oraz praktyk seksualnych, w tym bezwzględnego zakazu kazirodztwa. Pozna warunki życia w miastach, organizację kalendarza religijnego, podstawowe zasady religijne i bóstwa, a także przesądy. I właśnie w tym szerokim katalogu zagadnień najlepiej widać ambicję autora: nie rekonstruuje jedynie dziejów państwa, lecz próbuje odtworzyć świat, w którym żyli jego mieszkańcy.
Należy przy tym podkreślić, iż ów katalog zagadnień jest przez autora znakomicie poprowadzony. Z każdego rozdziału Bryce płynnie prowadzi nas do kolejnego, łącząc ze sobą wątki i pokazując zależności między pozornie odległymi aspektami życia Hetytów.
Łyżką dziegciu było dla mnie natomiast ponawiane niekiedy pytanie: „A może Ty, czytelniku, masz inny pomysł albo wizję?”. Wydaje mi się ono niepotrzebne. Bryce nie musi uciekać się do takiego zabiegu, aby wciągnąć odbiorcę w swoją narrację. To jednak tylko moje odczucie – ktoś inny może uznać, że właśnie w ten sposób autor próbuje nawiązać z czytelnikiem bezpośredni kontakt.
Wypada w tym miejscu odpowiedzieć na pytanie, czy autorowi udało się zrealizować zamiar założony we wstępie. Odpowiedź jest jak najbardziej twierdząca. Bryce, opierając się zarówno na źródłach pisanych, jak i badaniach archeologicznych, przedstawił sugestywną wizję świata Hetytów. Dowiódł, iż nie byli oni jedynie wojownikami, bezlitosnymi zdobywcami czy politykami, lecz także ludźmi, którzy stworzyli niezwykle rozwinięte społeczeństwo.
Otrzymaliśmy całościowy rys niezwykle tajemniczej i ciekawej cywilizacji. Co równie ważne, Bryce potrafił w tym wszystkim interesująco przedstawić najważniejsze koncepcje naukowe dotyczące świata Hetytów, nie zamieniając książki w suchy wykład.
Podsumowując, książka spełnia motto znakomitego przedwojennego wydawnictwa Rój: „Nie kłamać bawiąc, nie nudzić ucząc”. Bez dwóch zdań jest to znakomita pozycja dla osoby, która ma ochotę sięgnąć po dobrą książkę popularnonaukową – i przy okazji dowiedzieć się, że historia Hetytów jest znacznie bardziej fascynująca, niż mogłoby się na pierwszy rzut oka wydawać.
